Horizontaal toezicht Belastingdienst Zweden flopte totaal

Belastingdienst.

In navolging van Nederland probeerde Zweden uit of  vaste afspraken met de fiscus en minder controles door de fiscus kon werken. Het mislukte totaal.

"De titel van mijn artikel suggereerde dat het toezichtmodel was mislukt", vertelt de Zweedse economisch antropoloog Lotta Björklund Larsen van de Universiteit van Linköping. Björklund Larsen doet onderzoek naar horizontaal toezicht, een nieuwe vorm van toezicht die de Zweedse Belastingdienst in navolging van de Nederlandse fiscus invoerde.

Björklund Larsen twijfelt aanvankelijk nog of de titel van haar onderzoek niet te meedogenloos was. Maar toen ze haar onderzoek presenteerde bij de Zweedse fiscus fluisterde een inspecteur haar toe dat ze de titel zeker moest laten staan. Er mocht volgens hem zelfs een uitroepteken achter. "Dat sterkte me in mijn conclusie dat horizontaal toezicht in Zweden heeft gefaald", zegt ze.

Vertrouwen

De Nederlandse Belastingdienst lanceerde zo'n tien jaar geleden als een van de eerste landen ter wereld een toezichtsysteem op basis van vertrouwen. Met horizontaal toezicht werken bedrijven en de Belastingdienst in overleg aan een betere belastingaangifte. De Zweedse Belastingdienst wilde dit model kopiëren, maar stuitte al snel op groot protest. Bedrijven weigerden mee te doen en de verdere invoering van het nieuwe toezichtmodel liep vast.

"Rond 2010 gonsde het op internationale belastingconferenties van de succesverhalen over het Nederlandse horizontaal toezicht", zegt Björklund Larsen. "De Zweedse Belastingdienst wilde niet achterblijven en vond dat het moest overstappen op deze moderne vorm van toezicht. De Zweedse inspecteurs nodigden hun Nederlandse collega's uit om te leren van het succesverhaal. Nederland heeft het idee goed vermarkt."

Maar terwijl horizontaal toezicht in Nederland vanaf 2005 bijna geruisloos werd ingevoerd, leidde het in Zweden tot veel protest. Na de start in 2011 buitelden voorstanders en critici over elkaar heen. Björklund Larsen somt verschillende redenen op waarom het toezichtsysteem in Zweden tot zoveel kritiek leidde. "Het systeem zorgt voor oneerlijke concurrentie, is een veelgehoord bezwaar. Sommige bedrijven krijgen dankzij het toezichtmodel betere en snellere toegang tot de Belastingdienst, terwijl andere bedrijven dat voordeel niet hebben."

Hoogleraar financieel recht Robert Påhlsson stelt op basis van onderzoek dat horizontaal toezicht er bovendien toe leidt dat bedrijven achter gesloten deuren afspraken maken met de Belastingdienst. Dat werkt ongelijkheid in de hand kan er zelfs toe leiden dat de belastinginspecteurs een oogje dichtknijpen, schreef hij in een onderzoeksrapport.

Genadeklap

De voorlopige genadeklap voor het project kwam toen 25 grote Zweedse bedrijven een open brief aan de Belastingdienst stuurden waarin ze aankondigen niet mee te zullen doen met het nieuwe toezichtsysteem. Zij vroegen zich af of de Belastingdienst de vertrouwelijkheid van de afspraken tussen bedrijf en fiscus wel kan garanderen. Bovendien vonden ze dat horizontaal toezicht alleen maar tot meer administratie voor bedrijven zorgt en dus helemaal niet voordelig is.

Op dit moment maakt slechts één Zweeds staatsbedrijf gebruik van horizontaal toezicht. Daarmee is het project volgens onderzoeker Björklund Larsen geflopt. "Het wordt gezien als een buitenlands systeem dat niet goed werkt in de Zweedse context", zegt ze. "Zweden is een land waar transparantie en gelijkheid sterk zijn verankerd in de wetgeving.

Hoewel veel belastingbetalers graag informeel contact zouden willen met de Belastingdienst, kunnen we dit niet tot officieel beleid maken. In Nederland is het gebruikelijk dat bedrijven onderhandelen met de Belastingdienst. In Zweden willen we geen systeem dat zou kunnen leiden tot een onderhandelingscultuur zoals in Nederland", zegt ze.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden