Horende doof

Een waarheid als een koe? Herrie veroorzaakt doofheid. Maar nieuw is dat ook zachter geluid tot gehoorbeschadiging kan leiden. Een tot voor kort niet onderkend probleem. Je moet er wel even dieper voor in het hoofd kijken.

BAS DEN HOND

BOSTON - Een paar maanden geleden sprong de Amerikaanse oor-onderzoeker Charles Liberman weer even uit zijn vel. Amerikanen waren trots dat de fans van een football-team, de Seattle Seahawks, het Guinness Book of Records hadden gehaald met een zeer indrukwekkend lawaai. "Groepen fans gaan vaak enorm tekeer als de tegenstander de bal heeft, dat brengt dat team van z'n stuk. Dat is nu een wedstrijd in herrie maken geworden. Niet cool", zegt Liberman, die werkt in het Massachusetts Eye and Ear Infirmary en op Harvard University.

Want alsof het al niet erg genoeg is dat de football-spelers elkaar een hersenaandoening aandoen op het veld, krijgen de bezoekers op hun beurt een portie gehoorschade cadeau. Dat weten ze niet, omdat ze er niet direct iets van merken. Maar in kleine stapjes worden ze door zo'n heftige geluidsbelasting - als Libermans proeven op muizen en chinchilla's ook voor mensen blijken te gelden - horende doof.

Het Seahawks-record is 136,6 decibel. Die eenheid van geluidssterkte is geijkt op wat mensen kunnen horen: 0 dB is de gemiddelde ondergrens, 10 dB is het ademen van iemand in de buurt. Als het om lawaai gaat: 80 dB is een drukke straat, het soort lawaai waar je luid overheen moet praten om iemand te verstaan. Een drilboor op een meter afstand is 100 dB, en dat kan ook het niveau zijn dat een muziekspeler die op zijn hardst staat je oor in stuurt. De pijngrens: 120 dB. Een geweer dat op een meter naast je wordt afgeschoten: 170. Knal-granaten zoals de Amerikaanse politie die gebruikt om iemand tijdelijk buiten gevecht te stellen: tot 180 dB.

Wat dergelijke knallen met je oren doen, en wat gewoner lawaai voor gevolgen heeft als je er de hele dag inzit, leek eigenlijk wel bekend. Maar volgens Liberman zet onderzoek van hem en een aantal andere groepen die zekerheid op losse schroeven. Eerder deze maand vatte hij de stand van zaken samen op het congres van de Acoustical Society of America in Providence. Zijn conclusie: miljoenen mensen hebben een probleem met hun oren dat door de standaardonderzoeken niet wordt herkend. De twee belangrijkste oorzaken zijn ouderdom en lawaai. Lawaai dat tot nu toe acceptabel werd gevonden.

Als iemand nu door een oorarts wordt onderzocht, is een van de belangrijkste resultaten een 'audiogram': een grafiek waarop af te lezen is wat het zwakste geluid is dat iemand nog kan horen, op diverse toonhoogten. Het audiogram is niet altijd hetzelfde: na het bijwonen van een popconcert of het langere tijd hanteren van de hamerboor, stijgt de gehoordrempel: je merkt dat je even wat dovig bent. Doorgaans herstelt dat zich weer, en tot nu toe luidde dan de conclusie dat het oor geen echte schade had opgelopen.

Was er geen herstel, dan was bij nader onderzoek ook wel duidelijk waar het probleem zat: beschadiging van een onderdeel van het oor op de route naar de hersenen. In extreme gevallen kan dat het trommelvlies zijn, maar vaak zit de schade eerder in het diepe inwendige van het oor: in het slakkehuis. Daar zitten haarcellen, die voortdurend heen en weer wuiven op de trillende lucht. Ze zorgen daarmee voor stroompjes in een zenuwcel waar ze aan vastzitten, en daarmee kan de informatie 'er is geluid' naar het brein vertrekken. Door een overmaat van dat getrek en geduw kunnen haarcellen bezwijken en verdwijnen. Doen ze dat niet, zo leek het, dan zit het met dat oor wel goed.

undefined

Zenuwsignaal

Maar sinds een paar jaar wankelt die vaste overtuiging. Dat komt doordat er een betere techniek is gekomen om die cruciale overgang van fysieke beweging naar zenuwsignaal, daar onder aan elke haarcel, in kaart te brengen, zegt Liberman. "Die verbinding was tot voor kort heel moeilijk te zien, je had er een elektronenmicroscoop voor nodig."

De nieuwe techniek heet immunostaining oftewel 'kleuren via het immuunsysteem'. Zij werkt met moleculen die zich graag hechten aan een bepaald eiwit. Het immuunsysteem gebruikt zulke moleculen om schadelijke indringers aan te vallen, maar wetenschappers kunnen ermee onderzoeken of een door hen uitgekozen eiwit aanwezig is of niet. De aanhechtende moleculen zijn zo gemaakt dat een samenscholing ervan een duidelijk kleurverschil geeft als je weefsel in een gewone microscoop bekijkt.

Gewapend met die techniek kon Liberman tellingen doen van gezonde en aangetaste zenuwcellen in de oren van proefdieren die met geluid waren bestookt. "De resultaten daarvan hebben we voor het eerst in 2009 naar buiten gebracht, en in het vakgebied waren mensen geschokt: dat er zoveel schade gemist kon worden door de standaardtests."

De schade trad in eerste instantie op in de synapsen, de plaats waar haarcel en zenuwcel contact maken. Maar bovendien bleek dat, als gevolg van het niet meer werken van die synapsen, ook zenuwcellen begonnen af te sterven in de gehoorzenuw zelf, de bundel zenuwen waarin de signalen van alle haarcellen samenkomen. Dat was vóór de toepassing van immunostaining niet opgemerkt, omdat die achteruitgang weken tot maanden in beslag neemt, en niemand zo lang doorging met het moeizame maken van opnamen met de elektronenmicroscoop.

Maar wat zou dat eigenlijk, als het gehoor zich toch kennelijk helemaal herstelt? Volgens Liberman is het verlies aan zenuwcellen vermoedelijk wel degelijk funest. Een van de moeilijkste prestaties op het gebied van horen is bijvoorbeeld het voeren of volgen van een gesprek in een rumoerige omgeving, waar veel andere stemmen te horen zijn: op een feestje bijvoorbeeld. Mensen presteren op dat gebied heel verschillend, en dat is niet te verklaren uit het verschil tussen een scherp gehoor of juist hardhorendheid. Het zit kennelijk dieper in de hersenen. Liberman durft te wedden, zegt hij, dat een groot deel van die variatie tussen mensen verklaard kan worden uit de toestand van de zenuwcellen in hun oren.

Ook tinnitus, een voortdurend suizen of piepen in de oren, zal volgens Liberman vermoedelijk door dit soort zenuwschade komen. "We begrijpen niet goed wat er moet gebeuren om tinnitus te krijgen, maar we weten wel dat de beste manier om het te krijgen, blootstelling aan hard lawaai is. En we weten nu dat je beschadigde oren kunt hebben, ook al is er geen spoor van doofheid."

undefined

Zekerheden

Om van die vermoedens zekerheden te maken, moet je onderzoek op mensen doen, levende en dode. Bij overleden ouderen is Liberman begonnen de vergelijking te maken tussen de resterende haarcellen en wat er over is van de zenuwcellen. Bij een 80-jarige man zag hij meteen opvallende verschillen: "De verbindingen tussen haarcellen en zenuwen zaten er nog, maar van de zenuwcellen direct daaronder was nog maar vijftien procent over. Dat is al een eerste hint dat dit verschijnsel een grote invloed heeft."

Het onderzoek bij levende mensen wordt in Groot-Brittannië uitgevoerd bij jongeren. Die worden onderworpen aan een flinke hoeveelheid gehoorproeven, en ze moeten vertellen hoe vaak ze aan extreem lawaai zijn blootgesteld, bijvoorbeeld bij een concert.

Dat onderzoek zal uiteindelijk moeten leiden tot nieuwe geluidsnormen, zegt Liberman. Hij is ervan overtuigd dat die nu niet streng genoeg zijn. "Maar veranderingen in de regels moeten nu eenmaal wachten op de resultaten van onderzoeken bij mensen. Ondertussen vertel ik aan iedereen die het maar horen wil, dat je bij veel minder herrie dan je denkt je oren al beschadigt."

En wat moet iemand doen die toch naar een concert wil, maar de rest van zijn leven graag nog wel een gesprek op een feestje wil kunnen voeren? "Muzikanten-oordopjes", zegt Liberman meteen. "Die kun je overal kopen, met verschillende graden van verzwakking, en ze verzwakken alle tonen evenveel, zodat je niet dat doffe geluid krijgt van gewone oordopjes van schuim. Misschien is het niet absoluut veilig, maar het is in ieder geval een stuk veiliger, en je kunt toch genieten van de muziek. Behalve natuurlijk als je het fijn vindt dat je hoofd helemaal volloopt met geluid. Vroeger vond ik dat ook prachtig."

undefined

Redding voor de gehoorzenuw

Dat geluid dat niet al te hard lijkt, toch al je gehoor kan beschadigen, is natuurlijk slecht nieuws. Maar er staat goed nieuws tegenover: de schade lijkt reparabel te zijn.

Vanzelf gaat het niet, zegt dr. Charles Liberman. Laat je de beschadigde uiteinden van de gehoorzenuw aan hun lot over, dan komt het niet meer goed met ze. Maar je kunt de zenuwcellen een handje helpen door ze de juiste voedingsstoffen toe te spelen.

In een recent onderzoek, dat nog gepubliceerd moet worden, laat hij zien hoe het kan. Hij beschadigde het gehoor van muizen die van tevoren wat extra DNA in hun celkernen hadden gekregen. Dat DNA fungeert als een soort schakelaar: doe je het juiste stofje in het drinkwater van de muizen, dan worden in sommige cellen genen actief die een gewenste stof aanmaken. Op manier kun je de zenuwcellen van sommige muizen extra voeding geven en van andere muizen niet, en kijken of hun gehoorzenuwen na beschadiging al of niet herstellen. De behandeling lijkt een gunstig effect te hebben.

Liberman denkt dat geen science fiction is: "Dit is anders dan conventionele doofheid, alle onderdelen zijn er nog, je hebt alleen dit mankement. Het is altijd moeilijk om te voorspellen hoe snel dit soort onderzoek gaat, maar ik zou niet verbaasd zijn als je het probleem over tien jaar op deze manier kan behandelen."

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden