Hoppa, weer zeven wetten tegen terreur

Pro-IS-demonstratie afgelopen zomer in de Schilderswijk in Den Haag. Beeld anp
Pro-IS-demonstratie afgelopen zomer in de Schilderswijk in Den Haag.Beeld anp

Nu justitie met moeite jihadisten krijgt veroordeeld en de lokroep van IS Nederlandse jongeren blijft trekken, groeit in Den Haag de behoefte aan extra wetgeving. Zeven nieuwe wetten zijn er inmiddels in de maak. Wat gaan die veranderen? En hebben ze zin?

De oppositie heeft er inmiddels een hobby van gemaakt: minister Ivo Opstelten van veiligheid en justitie tijdens debatten in te wrijven dat zijn antiterreurwetten toch wel erg lang op zich laten wachten. Eind augustus presenteerde de VVD'er samen met PvdA-minister Lodewijk Asscher van sociale zaken 35 kantjes met maatregelen die moeten voorkomen dat Nederlandse jongeren radicaliseren en afreizen naar het Midden-Oosten. Inmiddels zijn we een half jaar verder en zijn de bijbehorende wetsvoorstellen nog steeds in de maak - op één na, die besprak de Tweede Kamer gistermiddag.

Ongezonde tendens
Het is een politiek spel waar terreurexperts met verbazing naar kijken. Natuurlijk, ze snappen dat politici moeten scoren en na aanslagen zoals die in Parijs daadkracht eisen van het kabinet. Maar nog meer nieuwe wetten en snel een beetje? Waarom? De politici die al jaren meelopen in Den Haag weten toch ook wel dat er de afgelopen jaren al heel veel is gebeurd? Na 9/11, na Madrid, na Londen.

"Ik zou geen ander beleidsterrein kunnen verzinnen dat in de afgelopen tien à vijftien jaar zo is uitgebreid", zegt terreurdeskundige Teun van Dongen, gepromoveerd op de effectiviteit van contraterrorisme en voorheen werkzaam bij het Haagse Centrum voor Strategische Studies. "Het is een ongezonde tendens om steeds maar meer en meer maatregelen te willen. Wat in de zomer is aangekondigd, is de politiek nu al weer vergeten."

Het actieprogramma van Opstelten en Asscher illustreert zijn punt. Veel van de plannen die daarin staan, vereisen geen nieuwe wetgeving. Paspoorten innemen, banktegoeden bevriezen, mensen op terreurlijsten plaatsen, het controleren van de verkoop van aanslagmiddelen, het uit huis plaatsen van kinderen van wie de ouders vermoedelijk naar IS-gebied willen vertrekken, het vervolgen van burgers die tot haat en geweld oproepen, visa weigeren aan haatpredikers - het is de afgelopen jaren allemaal al mogelijk gemaakt.

Van onderop
"Opgewarmde ouwe prak", noemde D66-leider Alexander Pechtold die bestaande maatregelen uit het actieprogramma twee weken geleden in een debat over de Nederlandse veiligheidsketen. "Nou en?", zegt historica en terrorismekenner Beatrice de Graaf. "Wat hij zegt is heel populistisch. Wat is er mis met opgewarmde prak die lekker smaakt? Doe mij nog maar een keer Hollandse pot. Gebruik wat je hebt."

Ze doelt op de goede ervaringen die Nederland de afgelopen jaren heeft opgedaan met het bestrijden van radicalisering van onderop. Via wijkagenten, reclassering, onderwijs, voorlichting. "Dat klinkt niet daadkrachtig en het is misschien geen spannend beleid, maar dáár moet veel meer geld naartoe. Het is niet of nauwelijks nodig om meer wetten in te voeren. Er zijn er al ontzettend veel. Het is ook nog niet bewezen dat meer wetten werken."

Ze vindt Van Dongen aan haar zijde. "Het is heel makkelijk om van opgewarmde prak te spreken en dat als argument te gebruiken dat we zitten te suffen, maar het idee dat we niets doen, is zó'n onzin. We moeten inzien dat een hoop al kan. Door steeds meer maatregelen te nemen, laat je ook het beeld ontstaan dat terrorisme de maatschappelijke orde serieus bedreigt. Daarmee geven we terreurorganisaties als IS meer status dan ze verdienen. De kans om het leven te komen door een blikseminslag of een val van de trap is nog altijd veel groter dan door een terreuraanslag, in ieder geval in het Westen."

Nodig of niet, de nieuwe wetsvoorstellen zijn in de maak. Daarbij is het enigszins ironisch dat de Tweede Kamer die tempo eist van het kabinet, tegelijkertijd zelf de boel vertraagt. Zo lag het voorstel om het Nederlanderschap in te trekken na het volgen van jihadtrainingen al een half jaar in de Kamer, maar volgde het debat erover pas gisteren. Niet in de laatste plaats door toedoen van criticaster D66. Die wilde, net als regeringspartij PvdA, dat jihadgangers het verlies van hun Nederlandse nationaliteit bij de rechter konden aanvechten, een toezegging die de partijen inmiddels op zak hebben.

1. Jihadistische websites bestrijden
Weg met websites die terreur, haat en geweld verheerlijken. Het kabinet zet een gespecialiseerd politieteam op de bestrijding van jihadistische online content. Opstelten wil deze agenten daarbij de mogelijkheid geven in te breken bij verdachte servers. Stuiten ze op uitingen die mogelijk strafbaar zijn, dan lichten ze justitie in. Is de uiting strafbaar, dan moet die makkelijker van internet verwijderd kunnen worden.

Op zich juicht Peter Knoope, tot voor kort directeur van het Internationaal Centrum voor Contra-Terrorisme, het toe dat de politie zich ook op internet begeeft om de orde te handhaven. Net zoals ze dat ter land, ter zee en in de lucht doet. "Die aanwezigheid is zeer nuttig en nodig. Maar waar eindigt de vrijheid van meningsuiting en begint haatzaaien? Het uiten van onvrede moet mogelijk blijven."

Knoope erkent dat de ongekende omvang van internet het moeilijk maakt effectief te zijn, een van de redenen voor terreurexpert Teun van Dongen om het plan weg te wuiven. "Niet te doen", oordeelt hij. "Je sluit een website en ergens anders komt er een nieuwe voor terug. Ik zou er geen pijler van het antiterreurbeleid van maken."

Ook omdat je er radicalisering niet mee voorkomt, stelt Van Dongen. "Het belang van internetboodschappen in het radicaliseringproces wordt overschat. Radicalisering vindt veel meer binnen sociale processen plaats; het zijn jongens die elkaar opjutten of worden meegezogen met een alfamannetje. Als ze die filmpjes op internet gaan bekijken, zijn ze er al ontvankelijk voor en is het kwaad al geschied."

2. Uitreisverbod
Nu kan het nog en gebeurt het ook: zonder paspoort, maar met identiteitskaart via Turkije naar Syrië reizen. Een uitreisverbod moet dat gaan voorkomen; op straffe waarvan is nog niet bekend. Hoewel Knoope vindt dat politie en justitie ontzettend voorzichtig moeten zijn bij het opleggen van strafmaatregelen voordat iemand ook maar iets strafbaars heeft gedaan, vindt hij zo'n reisverbod als ultieme noodrem wel te verantwoorden.

"Als er echt geen andere middelen zijn, wil je de mogelijkheid hebben om mensen tegen te houden. Als een vader naar de politie toekomt omdat hij vreest dat zijn zoon wil weggaan, is dit een middel om de vader tegemoet te komen. Het is een maatregel die bijdraagt aan het vertrouwen van de burger dat de overheid iets doet als hij zorgen heeft."

Van Dongen vindt een uitreisverbod vooral riskant. "Als je echt zo zeker weet dat iemand het in zijn kop heeft om naar IS-gebied af te reizen, span dan een rechtszaak aan. Lukt dat niet, dan houd je een oogje in het zeil. Nu lijkt het erop dat politie en justitie denken: 'We kunnen het niet echt hard maken, nou, dan regelen we het maar zo'. Als er geen rechter aan te pas komt, bestaat het gevaar dat je de rechtsstaat omzeilt."

3. Stopzetten van uitkeringen
Dit is veruit het meest onomstreden voorstel: uitkeringen, toelagen en studiefinanciering stopzetten van personen die naar IS-gebied zijn afgereisd. Logisch, vinden Knoope en Van Dongen. "Als je wél blijft uitkeren, is dat bijna een vorm van het financieren van een terreurorganisatie", zegt Knoope. "Doorgaans zijn deze mensen ook niet heel bescheiden in hun berichtgeving naar buiten, dat maakt het ook wat makkelijker om een lidmaatschap juridisch hard te maken."

null Beeld Trouw
Beeld Trouw

4. Afpakken Nederlandse nationaliteit na terreuropleiding
Er zijn al heel wat gronden waarop iemand zijn Nederlandse nationaliteit kan verliezen. Denk aan een aanslag op de koning, een couppoging of opzettelijk handelen waardoor Nederland bij een oorlog betrokken raakt. Het kabinet wil die waslijst uitbreiden, waardoor het bijvoorbeeld mogelijk wordt dat burgers die onderwijs volgen of geven over het plegen van terroristische misdrijven, hun Nederlandse paspoort kwijtraken. Voorwaarde is wel dat iemand hiervoor is veroordeeld door de rechter en een dubbel paspoort heeft.

Knoope heeft er nogal wat bedenkingen bij, want welk doel dient dit? Je kunt (teruggekeerde) jihadisten volgens hem beter hier in de cel hebben zitten in de reële hoop dat ze tot inkeer komen - "dat gebeurt meestal wel als ze rond de 25 jaar zijn" - dan ze in het buitenland aan hun lot over te laten. "De indruk wordt soms gewekt dat we radicale elementen exporteren naar het buitenland en we daar geen verantwoordelijkheid voor willen nemen. Die indruk moeten we niet willen wekken."

Bovendien kunnen er ook binnenlandse effecten zijn, waarschuwt Knoope. Als zo'n zware maatregel boven de markt hangt, is het goed denkbaar dat bezorgde vaders en moeders zich wel twee keer bedenken alvorens naar de politie te stappen om te vertellen dat ze bang zijn dat hun kind naar IS-gebied vertrekt. "Alleen het dreigen met dit soort maatregelen kan al zulke gevolgen hebben. Je kunt ouders van je vervreemden en kopschuw maken, waardoor je hun ogen en oren kwijtraakt."

Van Dongen ontgaat de logica van de maatregel. "Dan neem je iemand dus zijn paspoort af en dan? Dan gooi je hem maar over de schutting bij het land waarvan hij wel een paspoort heeft?" Hij vraagt zich af hoe dergelijke zaken in de praktijk zullen verlopen. "Stel dat wij tweeën een aanslag voorbereiden en ik heb een dubbel paspoort en jij niet. Dan word ik dus zwaarder gestraft voor hetzelfde feit dan jij. Terwijl gelijke gevallen gelijk behandeld moeten worden."

"Het is ook helemaal niet zo dat iedereen die in Syrië en Irak zit, heel enthousiast is over hoe de strijd wordt gevoerd", vervolgt Van Dongen. "Sommigen willen terug. Door iemands paspoort in te trekken, dwing je hem tegen z'n eigen wil in bij die organisatie te blijven en laat je de kans lopen om hem los te weken. Terwijl je die jongens hier juist goed kunt gebruiken voor het verkondigen van een tegengeluid. Zij hebben een geloofwaardigheid waarmee ze potentiële Syriëgangers kunnen weerhouden."

null Beeld Trouw
Beeld Trouw

5. Afpakken Nederlandse nationaliteit na aansluiting bij terreurgroep
Bijna van hetzelfde laken een pak, met als verschil dat in dit geval het Nederlanderschap wordt afgepakt als iemand zich vrijwillig bij het leger van een terroristische strijdgroep heeft aangesloten. Zo wil het kabinet preventief voorkomen dat deze jihadstrijders op Nederlandse bodem aanslagen kunnen plegen. Opmerkelijk verschil: een strafrechtelijke veroordeling is niet nodig. "Het lijkt mij het beste dit altijd met tussenkomst van de rechter te doen", zegt Van Dongen. "Dit soort dingen moeten open en aanvechtbaar zijn."

6. Selectieve woningtoewijzing
Haatzaaiers moeten niet zomaar overal kunnen wonen, vindt het kabinet. Daarom kunnen gemeenten kwetsbare wijken aanwijzen waarin nieuwe bewoners eerst een screening moeten ondergaan. Veroordelingen en politieregistraties spelen daarbij mee. Ontstaat daardoor het vermoeden dat de aanvrager voor overlast of extremistisch gedrag kan gaan zorgen, dan kan hij uit die wijk worden geweerd. Knoope denkt dat zo'n stevige aanpak vooral voor de hardleerse rekruteerders geschikt is, de leiders binnen de radicale cellen. "Die wil je isoleren en weghouden van hun doelgroep."

7. Vrijheidsbeperkende maatregelen
Keren jihadstrijders terug, dan wil het kabinet voorkomen dat zij verder radicaliseren, soldaten ronselen of aanslagen plegen door hen allerlei vrijheidsbeperkende maatregelen op te leggen. Denk aan een periodieke meldplicht, contactverboden en verplichte medewerking aan herhuisvesting.

"Dat soort maatregelen is heel makkelijk te omzeilen", denkt Van Dongen. "Radicaliseringprocessen vinden plaats op plekken waar je het niet zou verwachten. Niet in moskeeën; radicalisering vormt juist vaak een tegenreactie op wat daar wordt verteld. Zulke maatregelen kunnen ook weerstand oproepen: 'Ik ben weer de klos omdat ik moslim ben'. Dat versnelt het radicaliseringproces alleen maar. Bovendien, als je klaar bent met de jihad, dan wil je uit jezelf wel ergens anders gaan wonen."

Knoope is optimistischer gestemd. Op maat gesneden begeleiding, tailor made, dat is voor hem de sleutel tot succesvolle reïntegratie van teruggekeerde strijders. "Mensen die voor de kick gingen, spijtoptanten, van alles zit er tussen. Het gaat hier gelukkig om kleine getallen - in een land als Tunesië gaat het om duizenden jongeren - dus kun je specifieke programma's opstellen. Om te voorkomen dat kwetsbare jongeren weer met rekruteerders te maken krijgen, moet je ze even weghouden van bepaalde groepen. Als er regels voor nodig zijn om dat te kunnen doen, lijkt me dat nuttig."

null Beeld Trouw
Beeld Trouw
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden