Hoorns maken de reus

evolutie | De zoektocht naar factoren die sommige dinosauriërs zo groot maakten leidt tot een opmerkelijke ontdekking: uitsteeksels op de kop blijken een goede voorspeller van de omvang van een dino.

Zij is de publiekstrekker van Naturalis in Leiden, Tyrannosaurus rex Trix. Je komt het museum niet uit zonder onder de indruk te zijn geraakt van haar grootse verschijning en haar angstaanjagende kop. Aan die kop heeft T. rex zijn reuzenafmetingen te danken, beweren Amerikaanse wetenschappers.

T. rex heeft op zijn kop, achter de oogkassen, afgeronde uitsteeksels. Men vermoedt dat deze 'hoorntjes' bij leven groter waren door hoornlagen die in de fossiele resten niet meer aanwezig zijn. Dergelijke uitstulpingen van de hersenpan, bobbels, hoorns, geweien en kammen, zijn er in alle soorten en maten in het dierenrijk, vooral in de mannelijke helft daarvan. En ze dienen uiteenlopende doelen, maar de belangrijkste zijn: de verdediging tegen aanvallers, het bestrijden van mannelijke concurrenten, en het behagen van vrouwelijke soortgenoten.

Veel dinosauriërs hadden bobbels, hoorns, kammen of andere uitstekende schedelbotten, maar lang niet allemaal. En dat onderscheid is bepalend geweest voor de evolutie van de verschillende dinosoorten, schrijft een team van Amerikaanse biologen en paleontologen in vakblad Nature. De onderzoekers keken naar de theropoden, dinosauriërs die op hun achterpoten liepen en hun voorpoten voor andere doelen konden gebruiken. De theropoden zijn een omvangrijke familie geweest, met dino's van allerlei pluimage, letterlijk want ook de vliegende dino's waarvan onze vogels afstammen behoorden tot de familie der theropoden. In die familie kom je dino's tegen die nog geen veertig kilo wogen, maar ook monsters van meer dan zeven ton.

Als je al die soorten binnen de familie op een rij zet, blijkt dat hoorns, kammen en andere uitsteeksels alleen voorkomen bij de grotere dinosoorten, waaronder Tyrannosaurus rex. Bij theropoden met een lichaamsgewicht van minder dan vijftig kilo vind je ze niet.

En nog opvallender: uit een statistische analyse van fossiele resten konden de onderzoekers afleiden dat dinosoorten die in de loop van de tijd versterkingen op de kop ontwikkelden ook snel naar een reusachtige lichaamsomvang evolueerden. De schedeluitsteeksels blijken zelfs een voorwaarde om het tot reus te schoppen; theropoden die ze niet ontwikkelden, zijn in de loop van de evolutie niet voorbij een lichaam van duizend kilo gekomen.

Lichaamsomvang

Omvang en lichaamsgewicht zijn in het dierenrijk resultaat van tal van factoren, zoals het bouwplan van een dier, zijn manier van voortbewegen, zijn omgeving, zijn natuurlijke vijanden, en zijn methode van voortplanting. Het verband tussen kopwapens en lichaamsomvang dat de onderzoekers hebben gevonden bij theropoden moet ergens passen in dat samenspel van factoren, maar de onderzoekers weten nog niet precies hoe. Dat samenspel is al ingewikkeld bij nog levende dieren, en hier moet het worden gereconstrueerd voor uitgestorven soorten.

De leefomgeving is hoe dan ook belangrijk. Een flinke lichaamsomvang en een opvallend uiterlijk kunnen vooral in een open omgeving evolutionair voordeel bieden. De reuzentak van de theropoden heeft waarschijnlijk in zulke open omgevingen geleefd, aldus de onderzoekers. En je kunt je voorstellen dat een groot en goedbewapend mannetje daar een voordeel genoot tegenover zijn minder geschapen concurrenten. Met de ontwikkeling van kopwapens konden die soorten dus ook in lichaamsomvang groeien.

Voor de kleinere soorten heeft de evolutionaire druk anders uitgepakt. Om uit de klauwen van je natuurlijke vijand te blijven moet je niet te veel opvallen. Maar voor een potentiële partner moet je zichtbaar zijn. Bij de kleinere theropoden lag de oplossing niet in de ontwikkeling van hoorns en kammen om de vrouw te imponeren, maar in veren waarmee het dier zich kenbaar kon maken aan de andere sekse. Dat zou verklaren, concluderen de onderzoekers, waarom de kleine verwanten van T. rex al een verenpracht ontwikkelden lang voor er theropoden gingen vliegen.

T. rex Trix in museum Naturalis foto epa

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden