Hoop op verbod op kernproeven Beste manier om non-proliferatieverdrag te versterken In snel tempo veel zorgen om Oekraine

De auteur is lid van Pugwash-Nederland en beraadslid van het IKV.

DR. BART VAN DER SIJDE

Als zodanig kan het van grote invloed zijn dat een akkoord over het verdrag vroegtijdig genoeg tot stand komt om een positieve invloed uit te oefenen op een ongeschonden voortzetting in 1995 van het belangrijkste van alle verdragen over kernwapens: het Non-proliferatie verdrag (NPV) van 1970.

In de tweede plaats is de beeindiging van het testen de doodsteek voor de technische verbetering van de kernbewapening. Een tak van technologie waarvan de vooruitgang niet ondubbelzinnig door proeven kan worden vastgesteld, is op den duur zeer in het nadeel, zo niet ten dode opgeschreven.

De combinatie van beide punten verklaart waarom er door tegenstanders en voorstanders van nucleaire bewapening met zoveel hartstocht over kernproeven wordt gedelibereerd. Het raakt het hart van de zaak.

Moratoria Momenteel nemen alle kernwapenstaten, uitgezonderd China met een aantal van 1 a 2 proeven per jaar, moratoria (perioden waarin kernwapenproeven zijn opgeschort) in acht.

Het meest cruciaal is de positie van de Verenigde Staten, vanwege de leidende positie van het land en omdat de huidige beperkingen reeds in de wet verankerd zijn sinds september 1992. Deze wetgeving kent een aantal elementen: een moratorium van 1 oktober 1992 tot 1 juli 1993; een beperkt aantal van ten hoogste 15 proeven (waarvan 3 voor Engeland) tot 1 oktober 1996 indien aan een aantal stringente voorwaarden is voldaan; een onbeperkt moratorium daarna, indien de proeven niet door een andere staat hervat worden.

De regering-Clinton is er tot nu toe niet in geslaagd om de adviezen uit de verschillende hoeken op een lijn te krijgen, waardoor het moratorium van de VS, min of meer gedwongen, minstens zal voortduren tot januari 1994. Het meest bedreigende advies, dat in Washington de gemoederen in mei een aantal weken heeft bezig gehouden, is de vervanging van een totaal testverbod door een drempel van explosies tot 1 kiloton, maar dit is inmiddels door de regering afgewezen. Men zal nu waarschijnlijk komen met een voorstel van zes proeven, alle op het gebied van betrouwbaarheid en veiligheid en niet van de militaire verbetering van kernkoppen, en drie voor Engeland.

De positie van Rusland is dat het zich gebonden heeft aan een moratorium tot 1 juli 1993, maar verwacht wordt dat het globaal de lijn van de VS zal volgen en niet als eerste (van de vier) opnieuw zal beginnen. Dit ondanks grote druk van de militairen om door te gaan.

Frankrijk heeft bij monde van Mitterrand in januari 1993 aangekondigd niet meer te testen, tenzij de andere staten weer starten. Engeland tenslotte is gedwongen het politieke debat in de VS af te wachten, omdat het een permissie van een proef per jaar heeft op het testterrein van de VS. Engeland is op zich volledig tegen een moratorium. Een pregnante bijzonderheid is dat Engeland zijn volgende proeven wil gebruiken voor verbetering van een tactische kernkop, en dat is momenteel verboden in de Amerikaanse wetgeving.

Veiligst Met het oog op voortzetting van het Non-proliferatie verdrag (NPV) in 1995 is verreweg de meest veilige weg dat de kernwapenproeven niet meer hervat worden en dat internationaal afgestevend wordt op een totaal testverbod (CTB) voor april 1995. Zweden heeft zo'n voorstel al ingediend.

Een minder verstrekkende vorm die ook nog goed af kan lopen, is een zeer beperkte hervatting van proeven (zoals nu door de VS), in goed overleg tussen de vier die nu reeds moratoria in acht nemen, met een beeindiging hiervan voor het begin van de NPV-conferentie in april 1995 en de preparatie van een desbetreffend verdrag voor die tijd.

Alle andere vormen hebben het gevaar dat het goede tij voor een totaal testverbod alsnog verloren gaat, omdat in alle landen sterke krachten op de achtergrond willen doorgaan met proeven nemen. Er is in feite een fragiel, vrij instabiel politiek bestand tussen regeringen onderling en hun eigen achterban, dat bij elke bewuste of onbedoelde doorkruising ervan van de baan kan zijn.

De keuzen die de leden van het Nonproliferatie verdrag (inmiddels 157) ten aanzien van het verdrag ter beschikking staan in 1995 gaan tussen onbeperkte voortzetting, voortzetting voor een vastgestelde periode, bijvoorbeeld 25 jaar, en voortzetting voor meerdere perioden, mogelijk van korte duur, bijvoorbeeld 5 jaar.

Met het NPV is het wonderlijk gesteld. Het is in het belang van alle landen (de meest prominente nietleden zijn India, Pakistan, Israel en Oekraine) dat het NPV stevig, en liefst steviger, overeind blijft. Het laat echter ruimte voor een discriminatoire situatie: het bestaan van vijf officiele kernwapenstaten en vele niet-kernwapenstaten.

De positie van de niet-kernwapenstaten is de zaak van de kernontwapening onder politieke spanning te houden via het NPV, zonder het bestaan ervan essentieel te bedreigen. Dit brengt grote beperkingen met zich mee.

In feite kunnen zij de wens van met name de VS tot onbeperkte voortzetting niet belonen door te kiezen voor vaste perioden van bijvoorbeeld vijf jaar. Dit laatste geeft hun de kans om belangrijke punten van de ontwapeningsagenda periodiek, met een redelijk grote politieke druk, aan de orde te stellen.

Aangezien besluitvorming binnen het NPV tot nu toe steeds bij consensus is geweest (de voorzitter stelt het draagvlak van de vergadering voor een voorstel vast en als niemand protesteert is dat dus het draagvlak), blijft de invloed van de kernwapenstaten op ontwapening zeer groot. Ze zullen zich niet altijd kunnen onttrekken aan grote politieke druk om consensus te bereiken. De grootste straf die de nietkernwapenstaten kunnen bedenken, indien een totaal testverbod niet of niet tijdig tot stand komt, is een voorlopige voortzetting van het NPV-mandaat met bijvoorbeeld twee jaar.

De twee landen die momenteel de meeste 'nucleaire aandacht' trekken, zijn Noord-Korea en Oekraine.

Noord-Korea kondigde op 12 maart 1993 aan dat dit land het NPV zou verlaten, hetgeen op 12 juni van kracht zou worden. Dit besluit zou een precedent zijn, omdat zelfs Irak na alle afgedwongen inspecties na het verlies van de Golfoorlog daar niet toe is overgegaan. Het feit van de uittreding zou na de snelle verbetering van de betrekkingen tussen Zuid- en Noord-Korea eind 1991 en begin 1992 en tussen Noord-Korea en het IAEA, de internationale organisatie belast met de controle over nucleaire activiteiten, een teleurstelling zijn geweest.

Er is als gevolg van directe Amerikaans-Noordkoreaanse besprekingen in de afgelopen dagen echter goed nieuws te melden dat de volgende punten omvat: 1) Noord-Korea schort de beeindiging van het lidmaatschap van het NPV op. Dit impliceert dat het 'op een of andere manier' inspecties opnieuw zal moeten toestaan.

2) De jaarlijkse militaire oefening van Zuid-Korea en de VS (Team Spirit) (wel in 1993, maar niet in 1992 gehouden) zal niet meer plaatsvinden.

3) De VS zal geen nucleaire wapens tegen Noord-Korea gebruiken.

4) De VS geeft Noord-Korea verdere veiligheidsgaranties.

5) Er zullen goede betrekkingen ontwikkeld worden tussen de VS en Noord-Korea.

6) Noord-Korea zal bewijzen (zie punt 1) dat het niet bezig is met de ontwikkeling van nucleaire wapens.

7) Noord- en Zuid-Korea zullen hun onderlinge besprekingen half juni hervatten.

(Dit laatste punt hangt echter nog).

Als Noord-Korea erin slaagt om in combinatie met punt 1 aan punt 6 te voldoen zal de wereld een moeilijke regio betreffende kernbewapening kwijt zijn en is de situatie na 12 maart 1993 te somber ingeschat. Daarvoor is echter onder andere nodig dat de rol van de twee beruchte gebouwen die het IAEA niet mocht inspecteren, duidelijk wordt: was er slechts nucleair afval in opgeslagen of wordt er toch aan de opwerking van plutonium gewerkt?

Bizar Oekraine ontwikkelt zich in een hoog tempo tot het meest zorgwekkende land ter wereld wat betreft kernbewapening. Alle gedane beloften ten spijt heeft het tot nu toe geweigerd lid te worden van het NPV en START 1 en 2 te ondertekenen.

De bizarre situatie is ontstaan dat wat betreft het aantal kernkoppen (ca.

1600) Oekraine de derde kernwapenstaat is ter wereld, maar die status in het kader van het NPV niet heeft of krijgt omdat het geen kernwapenproeven op zijn conto heeft, voorlopig nog niet in staat is in militaire zin iets te doen met 'zijn' kernbewapening omdat de codes in Russische handen zijn en dat het ook niet in staat is het noodzakelijke technische onderhoud te plegen, zodat sommigen als spreken van toekomstige Tsjernobyls.

Het curieuze is bovendien dat naar opvatting van een deel van het Oekraeinse politieke forum de kernwapens moeten dienen als tegenwicht tegen Russische dreiging, maar de wapens vooralsnog op het Westen gericht zijn.

Er zijn voorstellen geopperd (van buiten Oekraine) om de ontmanteling onder internationaal toezicht in Rusland te doen plaatsvinden en het splijtingsmateriaal terug te zenden naar Oekraine voor verkoop aan het buitenland ten behoeve van kerncentrales.

Lange weg Naast de complicatie van in de toekomst nog een kernwapenstaat erbij en een extra 'heet' gebied in Oost-Europa kan Oekraine er bovendien voor zorgen dat het totale ontwapeningsproces voortijdig tot een eind komt of ernstig wordt bemoeilijkt. Met de START 2 overeenkomst tussen de VS en Rusland (teruggang tot 3000 - 3500 kernwapens in 2003) is de totale ontmanteling van de wapens in Oekraine, Kazachstan en Wit-Rusland gemoeid. Deze landen zullen dus de akkoorden mee moeten ondertekenen, wil de zaak uitvoerbaar blijven en willen de VS en Rusland juridisch en politiek aan de verdragen gebonden zijn.

Momenteel zijn de aantallen 'actieve' kernwapens: VS 10 500, Rusland/ex-Sovjet-Unie 15 000, Groot-Brittannie 200, Frankrijk 540; dus totaal 26 700. Bovendien liggen er 24 000 opgeslagen voor ontmanteling.

De weg naar totale ontwapening blijkt lang te zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden