Hoop houdt zwart Chicago op de been

Een gestoffeerde kist van Brookins uitvaartcentrum. Beeld Taylor Emrey Glascock

In Chicago blijft de South Side dat grote zwarte getto, zoals de blanken het in de vorige eeuw wilden. Trouw volgt er een week lang het leven van een uitvaartonderneemster. Hoe gaat zij om met het altijd dreigende bendegeweld, het eeuwige racisme, en niet te vergeten de drukte van een eigen bedrijf?

In de auto belt uitvaartondernemer Andrea Brookins (55) een bezorgde klant terug. Zij beantwoordt elk telefoontje, ook al is het negen uur op zaterdagavond, zoals nu. Brookins legt geduldig uit dat de dode ondanks zijn omvang niet te krap in de kist ligt: "Probeer het morgen zelf maar, je kunt je hand ertussen stoppen. Zijn hoofd ligt op een kussen zodat je hem beter kunt zien, anders kijk je zo op hem neer. ... Oké, ik zal zijn haar opnieuw doen."

Brookins Uitvaartcentrum bevindt zich in Chicago's South Side en is met honderd uitvaarten per jaar een middenmoter. Hier, rond de 93ste straat, is iedereen zwart: passanten, winkelpubliek, kerkgangers plus personeel en clientèle. Het bedrijf bestaat uit twee lage gebouwen met aan elke kant een grote parkeerplaats. Andrea hecht aan een mooi aanzien en heeft net een tuin aangelegd die nog kwetsbaar oogt bij het vele asfalt.

Binnen valt de overdosis statige familieportretten op. Dit is een familiezaak, net zoals het uitvaartbedrijf in de populaire tv-serie 'Six Feet Under'. Het verschil is dat de Brookins zwart zijn en zich uit de naad lopen om hun gemeenschap vooruit te helpen via politiek, kerk en buurt. Stagiaire Malisha Porter Holman (29) legt hun motto uit: "Wat heb je aan al je wijsheid als je die niet deelt?" De foto's stralen uit dat elke Afro-Amerikaan een goede baan en succes kan hebben, net zoals dit welvarende gezin.

Beeld Trouw

Het Nieuwe Amerika

Blanken worden in de VS in rap tempo een minderheid. Om te onderzoeken wat dat betekent voor rassenrelaties woonde Trouw-redacteur Sybilla Claus drie weken in Chicago, met 2,7 miljoen inwoners de derde stad van de Verenigde Staten. Op papier is de stad een veelbelovende mix van zwart, bruin en een minderheid wit. Het is precies die demografische revolutie die Amerika tot op het bot gaat veranderen.

Als ze door South Side rijdt, is ze teleurgesteld, geschokt. Iedereen in de verre omtrek is zwart. Dit is pure segregatie
Lees ook Chicago: drie werelden

'Mijn volk was slaaf'
Je struikelt ook over foto's van president Obama, dominee Martin Luther King en andere inspirators. Ik vraag Andrea's vader, Howard B. Brookins (83) die het bedrijf in 1970 oprichtte en nog steeds meewerkt, waarom. Zijn ogen worden groot van verbazing: "Jij snapt het niet hè? Jij komt ook uit zo'n andere cultuur. Mijn volk was slaaf!" Zijn vader kon amper werk vinden. "Als kind had ik niks. Wij staken de 54ste straat niet over, zaten opgesloten in de zwarte wijk, met altijd die beperkte blik." Als hij nu een school bezoekt, gaat hij op zijn paasbest. "Zodat ze denken: hij is succesvol. Ook ik wil zwarte jongeren inspireren. Dat ze zien dat er andere carrières zijn dan stelen of voor een baas werken."

Op de kentekenplaat van zijn Cadillac staat HBB, voor het personeel is hij 'Mr. B.'. Als oud-senator voor Illinois wordt hij overal in Chicago aangesproken. In een zijkamer hangt een wet die senator Brookins initieerde waardoor het aantal zwarte rechters in de staat steeg van slechts een paar tot ruim vijftig. Andrea's broer Howard jr., advocaat, is net voor de vierde keer gekozen tot raadslid in Chicago. "Altijd sleepte vader ons mee naar burgerrechtendemonstraties." De politieke en sociale betrokkenheid van de familie heeft als bijfunctie klanten trekken. "Je ontmoet mensen, ze zien dat je zorgzaam bent. Als ze je mogen, doen ze zaken met je", zegt Mr. B..

Op een avond eten we op mijn verzoek soulfood, traditioneel 'zwarte' kost, hoewel Andrea het liefst pizza of gebraden kip eet. Mr. B. is lang, slank en draagt een design overhemd: "Van Andrea gekregen". Die heeft al een cursusdag achter de rug. "Ik doe mee aan een program van de Goldman Sachs-bank om tienduizend kleine bedrijven te versterken." Dat betekent de nodige cursusdagen, en binnenkort wordt het uitvaartcentrum doorgelicht. "Tot slot moet ik een groeiplan schrijven."

Brookins sr. grapt tegen de blanke eigenaar dat hij snel een glas water moet halen. Luid: "Hij is maar een loopjongen!" Dan komen gebakken groene tomaten, gumbo (pittige soep met kip, vis en okra), maisbrood. Andrea zit aan een gebakken lever van Amerikaanse proporties, pa krijgt een bord met een halve ossenstaart. De zwarte South Side kent weinig gevarieerde bedrijven. Dan is er een succesvol restaurant als Pearl, en heeft dat een witte eigenaar? "Tja", zegt Andrea, "dat viel mij ook op."

Andrea Brookins, met haar man, zoon en terriër Sir Langston Hughes. Beeld Taylor Emrey Glascock

Zwarte kerk is toevluchtsoord
Op een avond rijd ik toevallig langs de grote Trinity United Church of Christ waar de Brookins kerken en de Obama's trouwden. Omdat de parkeerplaats uitpuilt met middenklassewagens, besluit ik binnen te kijken. Het is kooravond. Vrouwen zingen in de grote kerkzaal, veertig mannen in een zijkamer. Na een paar liedjes dringt het belang van zwarte kerken voor de gemeenschap tot me door. De teksten gaan over gelijkheid en het vinden van je identiteit; dit is pure bevrijdingstheologie. Aan de muren hangen Afrikaanse koninginnen en Haïtiaanse revolutionairen. Plus protestborden: BlackLivesMatter en een tekst van Mahalia Jackson: 'I sing gospels coz it makes me feel free'.

Dat een racist juist in zo'n grote zwarte kerk van historisch belang in juni negen mensen vermoordde in een bijbelstudiegroep in Charleston, South Carolina, komt hard aan. President Obama kreeg de eretitel dominee-president voor zijn ontroerende toespraak in de bewuste kerk. Hij noemde zwarte gebedshuizen 'een veilige plek in een te vaak vijandige wereld'. Andrea's man Norval Brown is dominee bij twee witte kerken in de buitenwijken. "Het verschil is dat zwarte kerken echt het hart van de gemeenschap vormen, met talloze vrijwilligers en opbouwwerk." Trinity verstrekt studiebeurzen, werkt tegen aids en misdaad, steunt burgerrechtenbewegingen.

De Brookins zitten in kerkcommissies, maar ook in het bestuur van het zwarte DuSable-geschiedenismuseum, een kindermuseum, de gevangenis enzovoort. Hoe is het om altijd de groep op je schouders te torsen? Waarom ook nog rouwbijeenkomsten voor nabestaanden aanbieden, diaken zijn, plantjes naar eenzame ouderen brengen? "Zo ben ik opgevoed. Als je zo gezegend bent als onze familie, moet je dat doorgeven." Dat voor een zwarte in de VS elke stap een uitdaging kan zijn - zoals Andrea het snoeiharde racisme eufemistisch verwoordt - 'maakt het zeker zwaarder'.

Geweld verscheurt de gemeenschap
Zeventig procent van de ruim vierhonderd jaarlijkse moordslachtoffers in Chicago is zwart. Vooral de South en West Side zijn het toneel van armoede en criminaliteit. Bendeleden schieten liefst elkaar overhoop, maar hun afgedwaalde kogels treffen ook kinderen in het park en bejaarden op hun veranda. Wat betekent dat voor Brookins? Andrea: "Elk uitvaartcentrum heeft een persoonlijkheid. Wij werken veelal voor ouderen en doen alleen soms een bendelid, als het familie van een klant is." Toch raakt het buitensporige verlies van zwarte levens elke medewerker. "Ik heb een zoon van 22 die topstudent was en nu lesgeeft in een arme buurt vol bendes. Ik hou mijn hart vast. Het lijkt allemaal zo zinloos. En we doen het onszelf aan. Het verscheurt onze gemeenschap", zegt Andrea.

En dan ineens die misthoorn: "Earl! Wat eten we als lunch?" Maar de goedmoedige reus die de hele dag klusjes uitvoert in de twee gebouwen van Brookins Uitvaartcentrum hoort haar niet. Het is half drie. De mannen hebben allang hun broodjes, milkshakes en frieten verorberd.

Stagiaire Malisha, ex-marinier en dialysezuster, spaart om weg te komen uit een van de gevaarlijkste buurten van de stad: het zwarte Englewood. Het geweld is terug te voeren op de slavernij denkt zij. "Die zit nog in onze geest. Als je 200 dollar besteedt aan gympen in plaats van een opleiding, ben je een mentale slaaf. Muziekartiesten verdienen miljoenen aan geweld, terwijl agenten en verpleegkundigen een fooi krijgen. De VS creëren hun eigen horrorfilm maar mijn generatie pikt het niet meer. Ik leer mijn kinderen: het gaat je lukken. Wij vechten terug met succes."

In de koffiekamer wacht een lijkwagenchauffeur op een rit. Twee jaar terug is zijn 26-jarige zoon doodgeschoten. "Hij zat in het verkeerde wereldje." Hoe een ouder daarmee leeft? "Ik rij vaak langs die plek. Vanochtend nog." Gelukkig is daar Mr. B., die van Brookins het vrolijkste uitvaartcentrum van het land maakt. Hij plaagt de graatmagere Malisha: "Als jij naar Afrika gaat, arresteren ze je echtgenoot." Zoals gewoonlijk lacht hij zelf aanstekelijk om zijn eigen humor.

Uitvaartbedrijf Brookins in South Side, Chicago. Hier, rond 93th Street is iedereen zwart: passanten, winkelpubliek, kerkgangers en cliëntele. Beeld Taylor Emrey Glascock

Een dode moet mooi blijven
Wat is er specifiek aan zwarte begrafenissen? Het ceremoniële, nadruk op rituelen, opbeurende muziek, vat Andrea samen. En altijd een uitgebreide afscheidstekst met foto's. "Zelfs ongelovigen willen een dienst met een dominee erbij. Iedereen komt met eten, helpt met naar het vliegveld gaan, of de necrologie schrijven."

De meeste klanten van Brookins kiezen voor een gestoffeerde kist waarvan het deksel half open klapt. In de twee grote uitvaartkamers is het licht voorin gedempt rood. Een dode man ligt er prachtig bij, mooier dan een levende. In de VS worden doden gebalsemd, hun aderen en romp worden ingespoten met een mix van formaldehyde en alcohol zodat ze lang goed blijven. Brookins heeft een toonkamer met grafstenen, rouwjurken en halve doodskisten, van ruw hout tot roestvrijstaal of brons. Dan is er nog de optie van de kluis, een omhulsel van metaal of cement dat de kist ondergronds beschermt.

In Nederland moet een lichaam na tien jaar grafrust zijn vergaan en is metaal uit den boze. Maar de VS hebben ruimte genoeg en een eco-begrafenis is voor zwart Amerika geen thema. "Deze man is al vijf dagen hier. Vanmiddag vliegt hij naar New York waar hij pas over vijf dagen begraven wordt." In de Burgeroorlog hebben slimme ondernemers balsemen geïntroduceerd, dat is uitgegroeid tot een miljardenbusiness. De wegens overgewicht jong aan een hartaanval overledene heeft rijke ouders die 35.000 dollar neerleggen voor zijn uitvaart. Een bronzen kist van 13.000 dollar plus de duurste kluis. "Als ik hem na vijf of tien jaar opgraaf, ziet hij er nog net zo goed uit", zegt Mr. B. niet zonder trots.

"Er is altijd een uitgebreide afscheidstekst met foto's." Beeld Trouw

Ms. Julia zorgde voor een bries
Zoveel geld heeft niet iedereen. Later die week mag ik, als witte die wel erg opvalt, aanwezig zijn bij een uitvaartdienst van een 81-jarige oma. Aan de kleding van haar zoon is te zien dat dit niet de bovenlaag van Chicago is. Vijfduizend dollar kost haar uitvaart, een koopje, mede omdat het samen eten thuis plaatsvindt.

De dode is een kleine, tengere dame met dun haar. Stagiaire Malisha prijst tevreden de rode blouse, die ze haar zelf heeft aangedaan. Een deel van de familie heeft vanuit het Zuiden 's nachts in een bus gezeten. De organist speelt en zingt erbij: "Help me. Door alle moeilijkheden heb ik geleerd op Jezus te vertrouwen." Daarna grapt de dominee dat iedereen mag spreken, maar als je langer dan twee minuten doorgaat, zet hij de knop van de microfoon uit.

Een lange man komt direct naar voren. "Ms. Julia leerde mij liefde en spiritualiteit. Toen mijn moeder mij uit huis zette, nam zij mij op. Jullie gezin was voor mij een bries. Ms. Julia strooide altijd met wijsheden die nog grappig waren ook." Als de organist weer inzet, loopt Mr. B. door de gang in zijn mooie zwarte pak met wit pochet, en gepoetste lakschoenen. Zachtjes zingt hij mee. De dominee prijst de gemeenschapszin van Ms. Julia die als onderwijzeres in de zomervakantie buurtkinderen les gaf. Aan het eind van zijn rede reikt zijn stem tot opzwepende hoogte: "De dood is gesmoord in Gods victorie". De pleegzoon heft zijn gebalde vuist.

Uit een houder witte rozen haalt Mr. B. er drie die hij op de kist legt. Na een slotwoord plaatst hij een kwinkslag over gebraden kip, een absolute topper voor zwart Amerika. Hij bedankt de organist die jarig is en een applausje krijgt. Na afloop in de hal krijgen dominee en muzikant hun cheque in een envelop. Mr. B. pest de laatste met zijn zogenaamd 90ste verjaardag. Gierend van de lach gaan de drie uit elkaar.

In dit vak moet je van mensen houden, reflecteert Mr. B. een dag later. "Ik beschouw de overledenen als levenden, niet als doden. We krijgen veel bedankjes, dat doet goed." Als geen ander houdt hij van het leven, dat maar zo kort is. "God is altijd met mij geweest." Niet alles serieus nemen helpt ook. Mr. B. praat met iedereen, begrijpt ze allemaal, ook de zwervers. "Go to hell! Ik gebruik hun taal." Hij praat nog met een lantaarnpaal, zegt zijn vrouw droog, de enige keer dat ik haar beneden aantref.

Geen tijd om te ontspannen
"Earl!", galmt Andrea in haar kantoor, achterover in haar stoel leunend. Zij is moe, terwijl er nog zoveel moet gebeuren. Vandaag eet Andrea als lunch een zelfgemaakte salade, vanwege haar eeuwige strijd tegen de kilo's. "Ik wil meer energie om mijn pup Sir Langston Hughes bij te houden." De terriër is vernoemd naar een zwarte dichter.

Soms geven nabestaanden te veel uit, aldus Andrea. "Dan is er een goede verzekering, of sprake van schuldgevoel. De prijs maakt niets uit voor mijn inzet." De bazin beroemt zich op de aandacht die zij geeft, en haar oog voor detail. "Elders zie je wel eens iemand met vuile nagelranden, of een vuiltje op de kleren. Hier niet. Ik doe het beste voor iedereen. Dit is het laatste cadeau."

Terwijl de telefoons keer op keer rinkelen, krijgt haar vermoeidheid de overhand. "Ik geef zoveel van mezelf. Ik help de familie door een zware fase. Dat is emotioneel slopend." De balans werk-privé bewaken is lastig. "Ik ben altijd oproepbaar. Er is geen tijd om te ontspannen." De begrafenis die haar het meest heeft aangegrepen was die van een vrouw van haar leeftijd met jonge kinderen die aan borstkanker stierf. "Als ik te betrokken ben, moet ik me op de familie focussen en niet op de dode. Om het werkbaar te houden."

Andrea haalde een dubbele bachelor in uitvaartwezen en psychologie. Aanvankelijk kon ze bij een bank in New York beginnen. Maar pa had een ander plan: hij wilde de politiek in en riep de familie bijeen. "Ik heb jullie steun nodig", zei Mr. B. destijds. Oké, zei Andrea, niet begrijpend dat hij wilde dat zij de zaak zou overnemen. Op haar tiende dacht ze dat haar ouders gek waren toen pa ontslag nam als agent en het uitvaartcentrum begon. Ze is ermee gepest op school, omdat vader haar soms met de lijkwagen afzette. Familie is ontzettend belangrijk voor haar, dus een echte keuze was er niet. "Ik moest de leiding nemen. Ook al was ik pas 21."

Door deze gang van zaken denkt de 55-jarige soms: wat zal ik doen als ik groot ben? Verkleefd als ze is aan het uitvaartcentrum (haar ouders wonen nog steeds op de eerste verdieping), heeft ze met haar deelname aan het 10.000 Kleine Bedrijven program van Goldman Sachs een eigen koers ingezet. Bank en overheid versterken zo de mkb-sector. Andrea's droom is uitbreiden. De twee losse gebouwen verbinden met een ruimte waar na de dienst gegeten kan worden. "Daar gaat veel geld in om."

A Dream Deferred
by Langston Hughes

What happens to a dream deferred?
Does it dry up
like a raisin in the sun?
Or fester like a sore--
And then run?
Does it stink like rotten meat?
Or crust and sugar over--
like a syrupy sweet?
Maybe it just sags
like a heavy load.
Or does it explode?

Een overledene wordt de uitvaartkamer binnengebracht. In de VS worden doden gebalsemd, hun aderen worden ingespoten met een mis van fomaldehyde en alcohol zodat ze lang goed blijven. Beeld Taylor Emrey Glascock

Te druk, te laat
Op de dag dat de mentor van Goldman Sachs het bedrijf bezoekt, wil hij met diverse personeelsleden praten. Andrea schrikt zichtbaar, en vist bij een chauffeur wat hem gevraagd is. Het bezoek van de coach loopt uren uit, waardoor Andrea's agenda in de knoop raakt. Ze komt te laat op een vergadering in haar eigen kantoor voor de jaarlijkse mooie-tuinwedstrijd omdat ze drie reuzenpizza's wil halen voor de vrijwilligers en nog een dame moet oppikken. De wedstrijd is haar initiatief om de buurt leefbaarder te maken. Ook vanavond zal ze laat in bed storten, terwijl haar terriër haar genadeloos om half zes wakker blaft. De vroege uurtjes zijn goed voor een lange wandeling en bijpraten met haar man.

Hoe kan iemand die volledig door haar agenda wordt geleefd, haar zaak uitbreiden? Al maanden voelt ze zich een passant in eigen huis. Zelfs kleren wassen is een 'uitdaging' geworden. "Ik moet personeel aannemen, en beter delegeren. Pa is uit het papieren tijdperk en kan niet meer zo snel. De hypotheek is gelukkig afbetaald, maar voor meer personeel heb ik geen geld. Ik hoop na de cursus een weloverwogen besluit te nemen."

Drie weken later laat de privacy-gevoelige Andrea me in haar vrijstaande huis toe, in de rijkere voorstad Homewood, een uurtje naar het zuiden, nog steeds vlakbij Halstedstraat die hier Route 1 heet. Knuffelend met haar hondje lijkt ze eindelijk ontspannen. Haar leven speelt zich af in zwart Chicago. Zou ze anders willen? "Het is oké zo. Witte parochianen van mijn man Norval vragen me om informatie, maar huren me nooit in. Dat is voor hen toch een stap naar beneden. Je wordt als zwarte nergens verwelkomd. Ik had ooit een witte stagiair. Vroegen de klanten hém om advies. Wij waarderen onszelf ook niet genoeg. Dat is dodelijk."

Omdat het al donker is, laat het echtpaar me niet op de metro stappen. Te veel kans op een beroving of erger. "Schoonheid, we brengen haar", zegt Norval. Dat betekent zo'n 100 km retour. Op de tien-baans Dan Ryan Expressway valt Andrea in slaap. Dominee Norval is tijdens de wettelijke segregatie opgegroeid, en heeft er weinig fiducie in dat de opkomst van latino's meer gelijkheid zal brengen: "Onderlinge samenwerking is er niet. Zwarten zullen geïsoleerd achterblijven. Kijk naar Chicago, waar de witten allang in de minderheid zijn. Triest. Het zijn de kleine sprankjes hoop die me op de been houden."

Stagiaire Malisha Porter Holman(29) en Howard B. Brookins, de goedlachse grondlegger van het uitvaartbedrijf. Beeld Taylor Emrey Glascock
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden