Hoogkaraatse operaplakkaten

Bijna tweehonderd affiches ontwierp Lex Reitsma voor De Nederlandse Opera. Gelaagde beelden die 24 jaar lang mede het straatbeeld van Amsterdam bepaalden. Er is nu een overzicht van te zien in het Stedelijk Museum.

De Nederlandse Opera werd begin dit jaar omgedoopt tot De Nationale Opera. Het instituut blijft hetzelfde, maar toch veroorzaakt zo'n op het oog simpele naamsverandering een kleine aardverschuiving. Want met de naam verandert de huisstijl mee. En dus werd huisontwerper Lex Reitsma (1958) na 24 jaar trouwe dienst vervangen.

Reitsma's kenmerkende stijl was terug te vinden in het intrigerende logo van DNO, in de kleurrijke programmaboeken, in het huisblad Odeon, maar bovenal in de affiches. Reitsma ontwierp er in die kwart eeuw maar liefst 196, en al die jaren bepaalden die plakkaten mede het straatbeeld in Amsterdam: het met bloed getekende vraagteken voor 'Turandot', het silhouet van een wegvliegende vrouw voor 'Katja Kabanová' of de rode pumps in het zand van de arena voor 'Carmen'. Allemaal beelden die niet meteen hun betekenis prijsgeven, maar die intrigeren en dus precies doen waarvoor ze bedoeld zijn: aandacht trekken.

Reitsma's carrière bij DNO ging eigenlijk gelijk op met die van artistiek directeur Pierre Audi. Audi was in 1988 in Amsterdam aangesteld en stuitte een jaar later in zijn zoektocht naar een nieuwe ontwerper op Reitsma. Audi wilde iets nieuws, een artistieke gelaagdheid die hij zelf ook in zijn producties aanbracht. In 1990 maakte Reitsma zijn eerste affiche. Dat was voor Wagners 'Parsifal' in de regie van Klaus-Michael Grüber, de allereerste productie waar Audi als directeur direct verantwoordelijk voor was.

Het 'Parsifal'-affiche hangt nu tussen een veertigtal hoogkaraatse operaplakkaten in een zaal van het Stedelijk Museum in Amsterdam. Een zaaltje eerder zijn kostuums die Eiko Ishioka voor Wagners 'Der Ring des Nibelungen' (regie Pierre Audi) ontwierp, tentoongesteld. Bij die kostuums is een filmpje te zien waarop Audi uitleg geeft over hoe hij samen met Ishioka (die in 2012 overleed) tot de keuze van de kostuums kwam. Dat intrigerende filmpje is gemaakt door Reitsma, die zich tegenwoordig ook vaker als documentairemaker manifesteert.

undefined

Legendarische productie

Reitsma ontwierp voor die legendarische productie van Wagners 'Ring' natuurlijk ook de affiches. Hij maakte er vier, voor elke opera in de cyclus één. Ze behoren tot zijn meest ingenieuze ontwerpen. Iedere opera kreeg een eigen plakkaat waarop de kubus - de ring in Audi's productie was een gouden kubusje - het hoofdbeeld was. Ieder affiche belichtte het dominante materiaal dat in de afzonderlijke opera's gebruikt werd: glas, metaal, hout en steen. Als je de vier affiches in een rechthoek tegen elkaar schuift vormt zich in het midden een nieuwe kubus. De eerste opera 'Das Rheingold' ligt in de gelaagde constellatie rechts onderaan, de laatste opera 'Götterdämmerung' links onderaan. Zo maken de opera-affiches een beweging tegen de klok in, een negatieve cirkel die precies de beweging volgt die het orkest in het theater tijdens de vier opera's aflegde.

Die gelaagdheid openbaart zich natuurlijk pas als je wat meer over de opera's in kwestie weet, maar het is een hoofdkenmerk van Reitsma's ontwerpen. Zo bestond het decor in Willy Deckers productie van 'Elektra' uit een groot, besmeurd trapportaal. Op de overloop tussen de trap naar boven en die naar beneden was de haatdragende Elektra gevangen - ze kon of wilde geen kant op. Op die overloop koesterde ze de bijl waarmee ze uiteindelijk wraak wilde nemen op haar moeder. Reitsma nam die bijl als uitgangspunt voor zijn affiche. Toen hij die bijl op een draaitafel monteerde en er met zijn camera dubbelopnamen van maakte, ontstond het bevroren beeld van een vallende bijl dat tevens leek op een wenteltrap. Als extra geintje vervormde Reitsma de letter K in Elektra dusdanig dat die letter ook een bijltje werd.

Ook het weergaloze affiche voor 'Ercole amante' treft onmiddellijk doel. De bovenhelft van een Lodewijk XIV-schilderij is op de onderste helft van een Hercules-torso geplakt. Het fantastische beeld vertelt het hele verhaal: de zonnekoning als Hercules, samenkomend in de opera die Francesco Cavalli in 1662 voor het huwelijk van de Franse vorst componeerde.

undefined

Zangers op affiche

Een ander kenmerk van Reitsma's ontwerpen is dat hij soms op de affiches zangers portretteerde die in de bewuste productie ook daadwerkelijk zongen. Zo staat John Bröcheler op het geelzwarte 'Wozzeck'-affiche afgebeeld, Gidon Saks op dat van 'Mefistofele', Eva-Maria Westbroek met cowboyhoed op 'La fanciulla del West', Jacques Imbrailo op 'Billy Budd' en Bo Skovhus op dat van 'Jevgeni Onjegin'. Dat is bij de nieuwe vormgevers losgelaten. Voor de recente 'Falstaff' in het Holland Festival kwam DNO met een wat suffe en eendimensionale poster van een man in een dikmaakpak, terwijl ze met Ambrogio Maestri, die de titelrol zong, toch hét ideale fotomodel in huis hadden. Dat dikmaakpak had met hem in ieder geval volledig achterwege kunnen blijven.

Hoewel klein van opzet is de tentoonstelling in het Stedelijk een mooi eerbetoon aan Reitsma. Er zijn een paar filmpjes te zien waarop je kunt volgen hoe een bepaald affiche tot stand kwam. Dat van Raskatovs 'A Dog's Heart' bijvoorbeeld. In die opera verandert een hond in een mens. Door beelden over elkaar te leggen en te schuiven verkrijgt Reitsma het juiste effect van een menselijke hond. Een rode gloed op de plek van het hart maakt het geheel prachtig af.

'Opera in het Stedelijk, Lex Reitsma + Eiko Ishioka', Stedelijk Museum Amsterdam t/m 19 oktober. Bij de tentoonstelling is het cahier 'Lex Reitsma, 196 Affiches voor De Nederlandse Opera' verschenen. (Nai010 uitgevers, 17,50 euro)

Bij het ontwerp voor de affiche van 'Elektra' nam Reitsma de bijl, waarmee Elektra wraak wil nemen op haar moeder, als uitgangspunt.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden