Hongkong: terug naar de moederschoot/Pruiken van de rechters blijven als symbool van onafhankelijkheid

Waarom geeft Groot-Brittanië Hongkong aan China?

Wordt Hongkong nu ook een communistische één partijstaat?

Nee. De Britten en Chinezen kwamen in 1984 overeen dat Hongkong kapitalistisch blijft, zijn eigen gekozen instituties behoudt, verder democratiseert, en dat de regering 'een hoge mate van autonomie' behoudt, tot vijftig jaar na de overdracht. Hongkong houdt ook zijn eigen Hongkongdollar, die is gekoppeld aan de Amerikaanse dollar. Dit Brits-Chinese verdrag, de Joint Declaration, staat geregistreerd bij de VN. China heeft, na consultatie met Hongkongse leiders, bepalingen van de Joint Declaration uitgewerkt in een 'grondwet' voor Hongkong, de Basic Law.

Wijlen Deng Xiaoping, bedenker van dit 'Een land twee systemen'-concept, heeft in een gulle bui zelfs eens gezegd dat dit systeem na honderd jaar nog wel van kracht zal zijn - al staat het op gespannen voet met de Chinese grondwet, die zegt dat kapitalisme moet worden uitgebannen.

Hoeveel is dat papier waard?

Het is een belofte. China heeft er belang bij dat Hongkong investeringen blijft aantrekken: 60 procent van alle buitenlandse investeringen lopen via China. Hongkongs eerlijke rechtssysteem is ook voor de zakenwereld van groot belang. Als China zijn afspraken niet nakomt, en Hongkongs hoog ontwikkelde dienstverleningseconomie in de versukkeling raakt door corruptie en bureaucratie, kan dat een uittocht van de investeerders teweegbrengen, naar Singapore, Kuala Lumpur of Taipei. Al te grote bemoeienis met Hongkongse regeringsaangelegenheden en onderdrukking van de mensenrechten kan ook internationale repercussies tot gevolg hebben - hoewel China zich daar doorgaans weinig van aantrekt, want China moet het wel heel bont maken voordat de internationale verontwaardiging het wint van de verlokking van China's gigantische markt. Nog een reden voor China om zich netjes te gedragen is de verhoopte hereniging met de 'opstandige provincie' Taiwan. China biedt Taiwan dezelfde 'Een land twee systemen'-paraplu. Vooralsnog bedankt Taiwan daarvoor. Als China het in Hongkong verknolt, dan zal Taiwan zich des te harder verzetten.

Hoe lang zal Hongkong nog belangrijk voor China blijven?

Daarover lopen de meningen uiteen. Dat hangt af van het Chinese leiderschap dat hard bezig is de kaarten te schudden voor het partijcongres, eind dit jaar. Vaak wordt gezegd dat Hongkong China meer zal veranderen dan andersom. China kan veel leren van Hongkong, in het bijzonder van de zakenlui, die traditioneel rijk zijn vertegenwoordigd in de Hongkongse politiek. De Hongkongse zakenwereld en de Chinese autoriteiten hebben uitstekende betrekkingen. Hongkongs nieuwe leider, Tung Chee-hwa, is een exponent van dat merkwaardige kapitalistisch-communistische front.

China volgt al de weg van Hongkong, door zijn economie verder open te gooien, en een rechtssysteem te ontwikkelen dat die naam waardig is. Dat klinkt gunstig, maar het stelt Hongkong voor de vraag: kunnen wij straks nog iets bieden dat China zelf niet te bieden heeft? China's ontoegankelijkheid, bureaucratie en onderontwikkeling (bespottelijk lage lonen) zijn nu juist de punten die Hongkong ten volle heeft benut. Hongkongse zakenlieden hebben guanxi (relatienetwerken) opgebouwd om in China te kunnen werken. Maar waarom zouden buitenlandse bedrijven het dure Hongkong als tussenstation blijven gebruiken als ze naar Shenzen of Shanghai kunnen? De meeste waarnemers zijn optimistisch over Hongkongs kansen. Het logge China loopt te ver achter en Hongkong is te dynamisch om binnen afzienbare tijd buiten spel gezet te worden.

China schaft het gekozen parlement af. Is dat een begin van het einde?

China vond dat de Britten de laatste jaren zich opeens wel heel hard zorgen maakten over democratie. Londen wil ons opzadelen met een politiek systeem dat de anti-Chinese, westers gezinde oppositie bevoordeelt, en wil zo een vinger in de pap houden, zo valt de Chinese achterdocht te verklaren. Dus heeft China een nieuw parlement laten 'kiezen' door kiesmannen die China had uitgekozen. Van de 60 zittende parlementariërs gaan er 32 mee naar het overgangsparlement, de anderen zijn nieuw. Ook de nieuwe leider, Tung Chee-hwa, is door een kiescollege gekozen. Die verkiezing, overigens in lijn met de afspraken, presenteert China als een hele vooruitgang: de Britse gouverneurs werden immers vanuit Londen geparachuteerd, zonder verkiezingen.

Het nieuwe parlement is een overgangsparlement: binnen een jaar wordt een nieuw parlement gekozen. Hoe precies, dat moet nog worden bepaald. De richting is al wel duidelijk. Er komt voorlopig geen uitbreiding van het aantal direct gekozen zetels (eenderde). De Democraten en hun bondgenoten wonnen bij de vorige verkiezingen (1995) 19 van die 20 zetels, mede dankzij het districtensysteem. Tung Chee-hwa neigt naar een 'evenwichtiger' systeem van proportionele vertegenwoordiging. Tien van de parlementszetels worden gekozen door een electoraal college. De overige dertig zetels worden gekozen op basis van een 'beroepsgroepen-systeem'. Tung zal die groepen willen hervormen, bijvoorbeeld door werknemers van aan China gelieerde bedrijven tot nieuwe beroepsgroep te verklaren, of wie weet meer dan één.

De Democratische Partij ligt nu uit het parlement. Komen ze de volgende keer nog terug?

De Democraten hebben principieel geweigerd om zich kandidaat te stellen voor het in hun ogen illegale overgangsparlement. Maar de volgende keer doen ze wel weer mee. Tung en andere Peking-gezinden zouden wel eens kunnen redeneren dat ze de Democraten liever in het parlement hebben (maar dan zo weinig mogelijk) dan daarbuiten.

Kan de Democratische Partij in de regering komen?

Nee. Al was het maar omdat geen enkele partij in de regering zit. Hongkong heeft eigenlijk geen 'regering'. Onder het Britse systeem benoemde (en ontsloeg) de gouverneur zijn eigen 'secretarissen' - formeel ondergeschikten die hem van advies dienen. Partijlidmaatschap pleit zelfs tegen een functie als secretaris. Dat systeem blijft zo. Algemeen wordt Tung geprezen om zijn besluit, (vrijwel) de gehele 'regering' die heeft gediend onder gouverneur Patten over te nemen. Onder hen zitten bepaald geen ja-knikkers. De 'eerste secretaris' (zeg maar premier), de zeer populaire Anson Chan, wordt alom geprezen als integer en standvastig. Zij heeft al gedreigd op te stappen als zij maatregelen moet steunen die ze strijdig acht met haar geweten.

Gaat Tung het rechtssysteem veranderen?

Niet wezenlijk. Rechters en advocaten blijven hun pruiken dragen. Demeesten hechten zeer aan hun pruik die ze beschouwen als symbool van hun onafhankelijkheid. Wel worden enkele nieuwe wetten van kracht, vannacht al. Het voorlopige parlement heeft, terwijl het formeel nog niet was benoemd, al een aantal wetten 'aangenomen' die het recht op demonstratie inperken. Na middernacht wordt het nieuwe parlement ingezworen, onder aanwezigheid van buitenlandse gasten. De Britten en Amerikanen zijn daarbij niet aanwezig zijn (afgezien van hun diplomatieke vertegenwoordigers in Hongkong) uit protest tegen de afschaffing van het gekozen parlement. Het nieuwe parlement zal meteen in een formele zitting de wetten nogmaals aannemen, nu echt. Een gunstig teken voor het nieuwe bestel is de recente benoeming van het opperste gerechtshof. Dat wordt bemand door onafhankeljke kundige rechters. Minpuntje is wel dat het hof moet rechtspreken op basis van wetten, die in principe 'made in Hongkong' zijn, maar moeten worden goedgekeurd door het Chinese parlement.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden