Hongkong en China: dubbel perspectief

Vanaf 1 juli maakt Hongkong deel uit van China. Wat zal de invloed van deze ingrijpende gebeurtenis zijn, voor Hongkong zelf en voor China, op economisch en politiek terrein? Twee D66-politici bezochten de - nu nog - Britse kolonie. De auteurs zijn voor D66 respectievelijk lid van de Tweede Kamer en van het Europees parlement.

In dit kader trekt Hongkong extra de aandacht, waar op 30 juni as. om middernacht na 150 jaar de Union Jack wordt gestreken omdat de Britse kroonkolonie wordt teruggegeven aan China.

Een bezoek van een week aan Hongkong op uitnodiging van de autoriteiten leert ons dat veel vertrouwen bestaat in - zeker - de economische toekomst van de Special administrative region die Hongkong wordt. De 'chinesisering' van Hongkong is al een jaar of tien in volle gang. De Chinese investeringen liggen tussen de 25 en 45 miljard dollar en er zijn naar schatting 10 000 bedrijven in Hongkong met Chinees kapitaal werkzaam. Overal is het Chinees als officiële taal sterk in opkomst.

Onder de oppervlakte echter heerst zorg over de kwaliteit en pluriformiteit van essentialia als vrijheid van (politieke) vereniging, vergadering en meningsuiting.

De Chinees-Britse overeenkomsten van 1984, de bijbel waarop, met de Basic Law van 1990, een ieder zich beroept, waren onvermijdelijk. Immers, in 1997 liep de termijn van 99 jaar af waarmee de New Territories, het gebied landinwaarts, door China aan Engeland waren geleased. Zonder die gebieden waren Hongkong Island, het economisch en politiek centrum, en Kowloon, overgedragen in resp. 1841 en 1860, niet levensvatbaar. Aldus professor in de politieke wetenschappen Byron Weng van de Chinese universiteit van Hongkong, die een interessante sociologische theorie ontvouwt over de 'compradores', de economische elite van Hongkong die zich noodzakelijkerwijze op China oriënteren moest om te overleven c.q. rijkdom op en uit te bouwen. Gevoegd bij de massa van deels ex-vasteland-Chinezen die in Hongkong wonen en vooral zijn geïnteresseerd in een fatsoenlijk dak boven het hoofd, een baan en een beter leven dan hun vader en voor hun kinderen, is dit een solide basis voor een betrekkelijk volgzame lijn jegens China.

Politieke vrijheden

In de verwachting dat de Chinezen die kip met de gouden eieren niet zullen slachten, op straffe van verlies van vertrouwen van de wereldeconomie en meer in het bijzonder de grote investeerders, blijft sociologisch gezien maar weinig over van een kritische intellectuele middengroep. Van die middengroep zal de druk moeten komen om mensenrechten en politieke vrijheid en pluriformiteit te behartigen: vrije beroepen, journalisten, universitaire docenten, advocaten.

Zo'n advocaat is Martin Lee, voorman van de Democratische partij en duidelijk winnaar van de eerste verkiezingen in Hongkong voor een 'parlement', de Legislative council. 'Parlement' tussen aanhalingsteken, omdat de raad maar slechts gedeeltelijk via algemene en rechtstreekse verkiezingen tot stand is gekomen. Inmiddels is naast deze raad een niet gekozen, maar aangewezen Provisional legislative council gekomen die officieel per 1 juli aantreedt, maar nu reeds als een soort kwartiermaker van de nieuwe orde fungeert. In deze raad maar ook in de 'regering' van de eerste chief executive, de scheepsmagnaat Tung, opvolger van de laatste Britse gouverneur, Patten, zitten voornamelijk vertegenwoordigers van het 'pro-China' kamp. De indruk is sterk dat beide organen in de praktijk vooral optreden als waakhond van de Chinese belangen.

Het dilemma voor Martin Lee en zijn partij is hoe te handelen in een klimaat waarin velen minder bezorgd zijn over burger- en politieke rechten dan over een 'smooth transition' per 1 juli. Velen, ook in de overheid, bezweren ons dat er 'niets zal veranderen'. Maar er zijn net deze week kleine onrustwekkende signalen over mogelijke aantasting van de demonstratievrijheid, en het verbod op externe bemoeienis met de politiek van Hongkong (artikel 23 Basic Law) wordt verdacht vaak aangehaald. Hoe zal het bijvoorbeeld gaan met de nu traditionele herdenking in Hongkong van Tienanmen? In 1989 gingen daarvoor een miljoen mensen de straat op, en nog steeds trekt de demonstratie 20 000 man. En valt een eventueel lidmaatschap van de Liberale Internationale van de Democratische partij onder de verboden banden met buitenlandse politieke organisaties?

China zal voorzichtig zijn met het formeel aantasten van vrijheden, maar informeel en subtiel zal de boodschap worden overgebracht dat 'onwenselijk gedrag' van wie dan ook 'not helpful' is. Daaruit bestaat wellicht de grootste bedreiging en uitdaging voor Hongkong èn China. Immers, ook vanuit Chinees perspectief - vaak onderbelicht in de discussie - is er niet alleen maar kapitalistische winst en economisch voordeel uit Hongkong te halen. De boodschap dat economische en politieke vrijheid, in combinatie, werkt, zou wel eens bedreigend kunnen zijn voor een land waar, ondanks de economische opening, de Partij en niemand anders beslist.

Voor Martin Lee, deze weken op bezoek in Europa, en de zijnen is vermoedelijk het beste advies, van binnenuit te blijven werken aan democratie en mensenrechten, te beginnen met de eerste verkiezingen in de nieuwe situatie in '98. En laten we niet vergeten: ook in China vinden monumentale veranderingen plaats, die niet alleen economisch zullen zijn. Voor ons Westerse politici in de VS maar zeker ook in Europa de plicht, dat dubbele perspectief te bewaren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden