Hongerwinter trok sporen in het DNA van baby's

Moeder met kinderen tijdens de winter van 1944-45. Beeld Spaarnestad, HH

Hongerwinterkinderen zijn vaker te dik, hebben vaker suikerziekte en een te hoog cholesterolgehalte, en lijden vaker aan schizofrenie dan eerder of later geboren broers en zussen. Dat was al bekend, nu begint duidelijk te worden waarom: door veranderingen aan het DNA van de ongeboren vrucht, al in het prilste begin van de zwangerschap.

Dat ontdekte Elmar Tobi tijdens zijn promotie-onderzoek in het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). Hij deed genetisch onderzoek bij zestig kinderen, verwekt in de barre winter van 1944-45.

Op het dieptepunt van de Hongerwinter kregen mensen minder dan 500 kilocalorieën per dag binnen. Vrouwen hebben gewoonlijk zo'n 2000 kilocalorieën nodig; tijdens de zwangerschap enkele honderden meer. "En de Hongerwinter trof iedereen, ongeacht rang of stand", zegt Tobi. Daarom kon hij het effect van voedseltekort bij zwangere vrouwen heel precies onderzoeken.

Moleculair niveau
Het ging Tobi er niet zozeer om of hun kinderen op latere leeftijd gezondheidsproblemen kunnen krijgen, dat is al enige decennia bekend. "De vervolgvraag was: wat gaat er precies mis", zegt Tobi. Dat zocht hij op moleculair niveau uit. De onderzoeksdeelnemers waren op hun 58ste - tien jaar geleden - al naar het ziekenhuis gekomen om bloed af te staan, samen met een broer of zus die voor of na de Hongerwinter verwekt en geboren was.

Tobi's proefschrift past in een nieuwe, populaire tak van wetenschappelijk onderzoek, de zogeheten epigenetica. Menselijke genen, wordt steeds duidelijker, zijn niet onveranderlijk. Onder druk van de omstandigheden kunnen ze als het ware 'uit' worden gezet, door ze met een soort van moleculaire pleister af te plakken.

Dat is bij de hongerwinterkinderen gebeurd, onder meer met het IGF2-gen. Dat gen regelt de overdracht van voeding van moeder op foetus via de placenta. Bij kinderen die een paar weken of maanden voor de Hongerwinter werden verwekt, raakte de moeder pas verderop in de zwangerschap ondervoed. Bij deze nakomelingen functioneerde het IGF2-gen wel normaal.

Afgeplakt
Uit deze moleculaire sporen van de Hongerwinter leiden de onderzoekers af hoe cruciaal de eerste paar weken van de zwangerschap zijn voor het ontstaan van gezondheidsproblemen op latere leeftijd. Naast IGF2 bleek namelijk een hele reeks verwante genen in die heel vroege embryonale fase kwetsbaar te zijn voor ondervoeding: ook deze genen waren deels afgeplakt bij de hongerwinterkinderen. Opgeteld vormen deze epigenetische veranderingen een aannemelijke verklaring voor hun gezondheidsproblemen, denkt Tobi.

De afdeling waar Tobi werkt, houdt zich veel bezig met verouderingsonderzoek. Het hongerwinter-onderzoek past daar prima in, legt epigeneticus Bas Heijmans uit. "Het biedt ons nieuwe inzichten in het ontstaan van ziekten, ook ziekten die pas op latere leeftijd aan het licht komen. Ouderdomsziekten hebben mogelijk hun oorsprong al in de baarmoeder." Epigenetische veranderingen zijn niet per definitie blijvend. Mogelijk zijn ze door een aangepast dieet of meer beweging terug te draaien, denkt Heijmans: "Dat is de hoop."

Bij kinderen van moeders die tijdens de zwangerschap hebben gerookt, treden eveneens veranderingen aan het IGF2-gen op. Hetzelfde geldt logischerwijs voor kinderen in hongersnoodgebieden, en misschien ook wel voor kinderen van moeders die in het begin van de zwangerschap zo misselijk zijn dat ze niets binnenhouden. En mogelijk is Tobi's onderzoek relevant voor ivf-kinderen, denkt Heijmans: de eerste cruciale dagen verblijft het embryo immers buiten de baarmoeder.

 
Uit deze sporen van de Hongerwinter leiden de onderzoekers af hoe cruciaal de eerste paar weken van de zwangerschap zijn voor het ontstaan van latere gezondheidsproblemen.
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden