Honger wordt gemaakt

honger in afrika | Waarom zijn er anno 2017 nog hongersnoden? Drie Afrikaanse experts uit landen die geregeld getroffen worden door honger geven hun visie op oorzaken en oplossingen.

Na de grote hongersnoden van de jaren tachtig in Ethiopië en de jaren negentig in Noord-Korea, leken we in de 21ste eeuw het concept honger achter ons gelaten te hebben. Afrika, vaak door hongersnoden getroffen, werd vanaf 2010 zelfs tot het 'continent van de klim' gebombardeerd en had economische groeicijfers waar Europa jaloers van werd.


Maar in de zomer van 2011 werd de Hoorn van Afrika met een ernstige droogte geconfronteerd. Vooral in Somalië had dat desastreuze gevolgen; er stierven ruim een kwart miljoen mensen. Sindsdien lijkt honger terug op de agenda; de perioden tussen de noden worden korter en de waarschuwingen van de Verenigde Naties en hulporganisaties tuimelen over elkaar heen.


De vier landen waar nu een hongersnood is, of waar hongersnood dreigt - Zuid-Soedan Noordoost-Nigeria, Somalië en Jemen - hebben drie dingen gemeen: ze hebben te maken met klimatologische veranderingen, gewapend conflict en een falende of afwezige politiek.


In Zuid-Soedan vecht de regering van president Salva Kiir sinds 2013 tegen ex-regeringsmilitairen die loyaal zijn aan de voormalige vicepresident Riek Machar. De strijd is etnisch gekleurd: Kirr is Dinka, de grootste en meest dominante bevolkingsgroep. Machar is Nuer, de op een na grootste groep. Het geweld heeft voor enorme volksverhuizingen gezorgd. Drie miljoen van de elf miljoen inwoners van dit jongste land in Afrika, dat zich in 2011 afscheidde van Soedan, is op drift in binnen- of buitenland.


Het noordoosten van Nigeria is het thuishonk van terreurgroep Boko Haram, die gelieerd is aan Islamitische Staat. Sinds 2002 fungeerde het als sekte, maar vanaf 2009 is Boko Haram onder nieuwe leiding uitgegroeid tot een moord- en ontvoeringsmachine die stad na stad innam. Tienduizenden dodelijke slachtoffers werden geteld, zo'n twee miljoen mensen in de regio zijn ontheemd. Inmiddels is Boko Haram verzwakt, maar hun terreur heeft veel kapotgemaakt in de samenleving en economie.


Ook Somalië vecht al jaren tegen de terreur van Al-Shabaab, dat banden heeft met Al-Qaida. Deze groep, die constant aanslagen pleegt, had lang grote delen van het land in handen omdat er na de burgeroorlog van de jaren negentig lang geen centraal gezag was. Somalië viel uiteen in drie delen; Puntland en Somaliland werden semi-autonoom. De regering in Mogadishu wordt met steun van militairen van de Afrikaanse Unie in het zadel gehouden. In januari werd een nieuwe president gekozen.


In Jemen, het enige niet-Afrikaanse land, woedt sinds 2015 een burgeroorlog. De strijd wordt gevoerd tussen de door Iran gesteunde sjiitische Houthi-rebellen uit het noorden en de regering die is verdreven naar de zuidelijke stad Aden. Bombardementen door een coalitie van soennitische landen, onder aanvoering van Saudi-Arabië, hebben 2,5 miljoen mensen op de vlucht doen slaan. Net zoals de andere landen heeft ook Jemen last gehad van natuurlijk ontij; cyclonen en sprinkhaanplagen hebben de oogsten verwoest. In Somalië bleven regenseizoenen jaren achtereen uit. Ook in delen van Zuid-Soedan en Noordoost-Nigeria is er verdroging.


Maar de werkelijke honger in al deze landen is vooral ook het gevolg van menselijk handelen. Sinds de jaren tachtig zijn onderzoekers het erover eens dat hongersnoden niet ontstaan door een tekort aan voedsel, maar eerder doordat er geen toegang is tot voedsel.


Afrika wordt vaak in verband gebracht met honger maar de ergste hongersnoden van de 20ste eeuw vonden plaats in Oekraïne in de jaren dertig, met tussen de 2,5 en zeven miljoen doden, en China begin jaren zestig met minstens 45 miljoen doden. Beide rampen waren het gevolg van politiek beleid. In Oekraïne wilde de Sovjet-Unie boeren in collectieve staatsboerderijen dwingen en ze verplichten tot graanleveringen. De boeren kwamen in verzet door onder meer hun graan te verbergen. Dat verstoorde de voedselproductie. Als straf werden zij ook uitgehongerd. In China was er ook sprake van collectivisatie die extreem misliep omdat er ook nog droogtes en overstromingen waren.


De vraag is: als honger door mensen wordt gemaakt, kunnen mensen honger dan ook beëindigen?

DE EXPERTS

Demograaf Akinyoade (Nigeria)


De Nigeriaanse demograaf Akinyinka Akinyoade zoekt oorzaken en oplossingen voor de honger ook in details. "In het noordoosten van Nigeria wordt sorghum verbouwd, een voedingrijk gewas dat ook wordt gebruikt voor de productie van bier. Onder meer Heineken is afnemer. Maar omdat onder de moslimgemeenschap alcohol taboe is, kreeg de christelijke minderheid de lucratieve sorghummarkt in handen. De wrevel die dat veroorzaakt bij de islamitische boeren gebruikte Boko Haram om wantrouwen jegens de christenen te voeden. De islamitische boeren in het noorden gingen over op de productie van uien en bonen voor het zuiden van Nigeria. Maar doordat Boko Haram het noordoosten afsloot, kregen ze hun waar niet vervoerd. Ze verloren inkomen en dat draagt bij aan honger."


De vraag naar sorghum was zo groot dat ook door de moslims gedomineerde noordelijke staten Kaduna en Kano het gingen produceren. Maar zij verbouwen het voor de populaire alcoholvrije maltdrankjes, waarvan ook bierbrouwers als Heineken mede-eigenaar zijn. Daarin ziet Akinyoade de contouren van een oplossing: "Nu Boko Haram deels verdreven is, moeten de terugkerende ontheemden snel steun krijgen om weer sorghum, maar ook gierst en aardnoten te verbouwen voor lokaal gebruik en voor de verkoop. Zoals voorheen." Verder moeten de autoriteiten volgens Akinyoade de militaire aanpak nu verruilen voor de milieukundige aanpak. "Draai de opdroging van het Tsjaadmeer terug. Dat kan door de wildgroei van de waterhyacint tegen te gaan. Deze drijvende plant verstikt en verstopt waterwegen. De verstikking leidt ook tot verwoestijning. Het Tsjaadmeer is de levensader van het noordoosten voor irrigatie en visserij en heeft dus prioriteit bij de bestrijding van honger."


Politicoloog Abubar (Somalië)


Politicoloog Ayaan Abubar ziet zowel een lokaal als internationaal politiek antwoord op de steeds terugkerende honger in Somalië. "Dat het niet meer regent tijdens de regenseizoenen, weten we al jaren. Dat het vee dood zal gaan en er geen voedsel meer zal zijn ook. Deze rampen zijn aangekondigd. Het grote probleem is de respons van de regering. Wij hebben geen politiek systeem dat dit soort rampen aankan. "Ondanks een succesvolle terugdringing van Al-Shabaab heeft de Somalische regering nog steeds delen van het land niet onder controle. Er is geen beleid op voedselzekerheid omdat Al-Shabaab alle aandacht opeiste. Somaliland heeft weinig last van terreur en een stabielere regering dan Somalië, maar ook daar is niet op tijd ingegrepen en zijn vee en kinderen aan het sterven. Iedereen haalt nu overal en nergens hulp vandaan en dan is de crisis weer een vergeten verhaal. Politici moeten een langetermijnvisie gaan ontwikkelen op het weerbaar maken van het land en de mensen. En er moet beleid komen op de klimaatsverandering. Want over een paar maanden gaan mensen weer dood door overstromingen."


Voor een effectief beleid is de medewerking van de internationale gemeenschap nodig, zegt Abukar. "Want de effecten van klimaatverandering worden nu al gevoeld in Somalië. Dus het Klimaatakkoord van Parijs moet geïmplementeerd worden. Lokaal moet de bevolking bewust worden gemaakt van de rol van duurzame energie en milieuvervuiling. De kusten liggen vol plastic en we gebruiken vuile brandstoffen. Hopelijk gaat de nieuwe president met zijn internationale profiel en netwerk - hij was hoogleraar in de VS - daar meer aandacht aan besteden. Hij heeft in iedere geval de eerste minister van humanitaire rampen, Marian Qasim die ooit in Nederland woonde, benoemd."


analist Majot (Zuid-Soedan)


Voor Zuid-Soedan-analist Sieta Majot is er maar één uitweg voor de honger in haar land: een einde aan het confict. "Boeren kunnen niet boeren. En dat komt bovenop mislukte oogsten door droogte." De regering wordt er ook van beschuldigd voedsel niet toe te laten in vijandelijk gebied en buitenlandse hulpverleners extreem te belasten. "De gevechten hebben ook invloed op de olie-industrie", zegt Majot. "Dat is de belangrijkste inkomstenbron van Zuid-Soedan. Door de gekelderde olieprijzen wereldwijd en de verminderde productie zijn er niet alleen brandstoftekorten, maar komt er ook minder geld binnen."


De Zuid-Soedanese regering en de strijdende partijen zijn volgens Majot verantwoordelijk voor de honger en zij hebben de macht om het te beëindigen. "Gemeenschappen moeten opnieuw opgebouwd worden, mensen moeten traumahulp krijgen en middelen om weer productief te worden." De internationale gemeenschap heeft zich jarenlang bemoeid met vredesopbouw, maar dat heeft volgens Majot niet geholpen. "Externe partijen kennen de lokale situatie niet goed genoeg, waardoor er haastige of ondoordachte beslissingen worden genomen. Zoals toen vicepresident Riek Machar vorig jaar samen met zijn manschappen na onderhandelingen terug mocht keren naar de hoofdstad Juba. Daarna brak de laatste grote gevechtsronde uit."


Daarbij is er een gebrek aan vertrouwen in internationale organen zoals de VN-missie in Zuid-Soedan, zegt Majot. "UNMISS zou volgens Zuid-Soedanezen niet neutraal zijn. De VN-missie zou wapens geleverd hebben aan de rebellen. Uiteindelijk kunnen alleen de Zuid-Soedanezen deze crisis oplossen. Maar de aanspraak die de machthebbers op het land maken, verhindert dat. Die aanspraak stamt uit een onafhankelijkheidsstrijd die zij sinds de jaren tachtig hebben uitgevochten."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden