Honger kent geen religie, zoals brood geen kaste kent

Zelfs Mahatma Ghandi kon niet voorkomen dat Brits Indië in 1947 uiteenviel in een overwegend hindoeïstisch Indië en een overwegend islamitisch Pakistan. Het was de trieste bezegeling van het onderlinge wantrouwen. In de chaos en het geweld van de daaropvolgende volksverhuizingen kwamen duizenden mensen om het leven.

JAN WARNDORFF

Vanwege zijn verzoenende houding jegens moslims werd Ghandi in 1948 door een fanatieke hindoe vermoord. Dat lot trof ook India's premier Indira Ghandi, door haar eigen sikh lijfwacht, in oktober 1984. Het was de prijs die ze betaalde voor de bestorming van de Gouden Tempel in Amritsar, waarmee ze een eind wilde maken aan het onafhankelijkheidsstreven van de door sikhs gedomineerde deelstaat Poenjab. Vermenging van religie en politiek leidt tot geweld. Kan het ook anders?

Deze week is de Indiase schrijver, dramaturg en regisseur Rustom Bharucha in Nederland. Hij is uitgenodigd door de stichting PassePartout in Utrecht om vanavond de eerste Domtoren-lezing te houden. De bedoeling van deze nieuwe reeks is dat vanaf nu jaarlijks een internationale lezing op het gebied van de podiumkunsten georganiseerd wordt.

Bharucha, geboren te Bombay in 1953, is tot dramaturg opgeleid aan de Yale School of Drama in de Verenigde Staten. Sinds 1986 woont hij in Calcutta.

Hij dankt zijn bekendheid aan zijn in 1993 verschenen Theatre and the World; Performance and the Politics of Culture. In dit boek ontvouwt hij een niet-westerse visie op de betekenis en de uitdaging van verschillende culturen in het theater. Daarbij werpt hij een kritische blik op de westerse theatermakers; vooral de internationaal vermaarde dramaturg en regisseur Peter Brook moet het ontgelden.

In 1985 brengt Brook voor het eerst, in Avignon, zijn 'Mahabharata' op de planken: in een negen uur durende voorstelling laat hij Europa kennismaken met dit omvangrijke Indische epos. Het is het grote verhaal van de Bharata-dynastie, dat handelt over de strijd tussen twee verwante koninklijke families.

Binnen dit raamwerk komt de hele oud-Indische cultuur aan bod: religieuze en wijsgerige systemen, mythen en geschiedenis, morele en juridische voorschriften.

Hoewel Peter Brook er naar streeft theater te ontwikkelen tot een universele taal waarin mensen zichzelf en elkaar kunnen herkennen, ongeacht religie of cultuur, is Bharucha's kritiek kortaf: om ook maar een beetje te kunnen begrijpen wat de Mahabharata betekent zou Brook eerst een tiental jaren in Indië moeten wonen.

Volgens Bharucha tonen westerse theatermakers te weinig respect voor niet-westerse culturen, door er te pas en te onpas elementen uit te pikken zonder zich te verdiepen in de context. Het idee dat de relatie tussen verschillende culturen gelijkwaardig is, is gedoemd een westers idee te blijven, zolang de culturele hulpbronnen zo ongelijk zijn verdeeld. Een Indische theatergroep stapt niet zo gemakkelijk in een vliegtuig voor een Europees avontuur.

Als dramaturg en regisseur tracht Bharucha zelf ook om theater en film dienstbaar te maken aan de relatie tussen verschillende culturen. Met de Duitse dramaturg Manuel Ludgenhorst voerde hij onlangs in India en Japan het sociaal-realistisch drama Wunschkonzert op, van de Duitse schrijver Franz Xaver Kroetz. Bharucha tracht echter ook in eigen land het onderling vertrouwen en begrip te bevorderen; India wordt nog altijd verscheurd door religieus-politiek extremisme.

Binnenkort verschijnt zijn boek In the Name of the Secular; in een gelijknamig essay uit 1994 omschrijft hij 'secularisme' als het vermogen om samen te leven door een respect voor verschillen. In de kunsten ziet hij een belangrijk middel om dit te vertalen naar het dagelijks leven van gewone mensen.

Zo verhaalt hij van workshops dans en theater in de sloppenwijken van Delhi, en voor de chauffeurs van riksja's en taxi's in Bombay, een competitie in het opschilderen van slogans: “Iedereen heeft honger en behoeft brood om dat te stillen. Maar honger kent geen religie, zoals brood geen kaste kent.”

Om het tot een vitale culturele kracht te maken wil Bharucha het secularisme bevrijden uit zijn academische, anti-godsdienstige, gepolitiseerde vorm. Secularisme is a way of life. Om deze te ontwikkelen en te propageren kijkt hij niet alleen naar de kunsten maar ook naar het geloof.

In een essay getiteld: The question of faith maakt hij een onderscheid tussen religie als ideologie en religie als geloof. Als ideologie wordt religie door fundamentalisten politiek misbruikt; als geloof is het iets dat mensen structuur biedt en samenbrengt.

Een ritueel religieus festival - de Khumba Mela - is volgens Bharucha geen bevestiging van ideologie, maar in de uitbundige verscheidenheid aan culturele activiteiten en individuele praktijk een viering van de verscheidenheid van het leven. Op het niveau van het dagelijks leven van gewone mensen heeft geloof een positieve kracht waarmee de destructieve tendens van fundamentalisme kan worden weerstaan. Aan schrijvers en kunstenaars de taak om dergelijke 'energieën en principes' te verbeelden en te verwerken in een vitaal seculier perspectief.

Als blijk van zijn vertrouwen in de alledaagse sentimenten van de gewone man en vrouw citeert Bharucha met instemming de schrijver Ashis Nandy: “Liever dan dat de gewone hindoe, moslim, boeddhist en sikh door de seculiere staat moet worden onderwezen in tolerantie, zouden Zuid-Aziatische staten tolerantie moeten leren van alledaags hindoeïsme, islam, boeddhisme en sikhisme.”

Tot slot herinnert Bharucha eraan dat geloof ook in de politiek rechtstreeks effectief kan zijn. Het grote voorbeeld hiervan is Mahatma Ghandi. Ghandi ontwikkelde een intense doch ideologisch ongebonden spiritualiteit; temidden van alle chaos en geweld had zijn publiek vertoon van vasten, bidden en armoede een inspirerend en verzoenend effect. Maar het continent viel niettemin uiteen.

In zijn Domtoren-lezing onderzoekt Bharucha de thema's van globalisering en de relatie tussen verschillende culturen vanuit een Indisch perspectief. Onder meer gaat hij in op de vraag hoe men een eigen identiteit kan behouden in een steeds internationaler wordende wereld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden