Honger in Afrika is geen ecologisch, maar een politiek probleem

Droogte in Ethiopië. Beeld REUTERS

Voor minstens 42 miljoen mensen in Afrika dreigt hongersnood. Het Rode Kruis opende vandaag om die reden gironummer 7244. In verschillende landen op het continent zijn door de droogte grote water- en voedseltekorten.

Door het uitblijven van de verwachte regen in maart is de situatie in sommige landen verergerd. Zo heeft Ethiopië te maken heeft met de grootste droogteperiode in vijftig jaar. "Meer dan 10 miljoen mensen hebben hier voedselhulp nodig en bijna 6 miljoen mensen hebben niet genoeg water of sanitaire voorzieningen. In Oost- en Zuidelijk Afrika hebben op dit moment zo'n 1 miljoen kinderen extra medische hulp nodig wegens ernstige uitdroging of ondervoeding", aldus het Rode Kruis.

Volgens het Wereldvoedselprogramma (WFP) van de Verenigde Naties is de droogte ontstaan door het weerfenomeen El Niño, dat eens in de 3 tot 7 jaar voorkomt. Het is een tijdelijke verandering van zeetemperatuur in grote delen van de Stille Oceaan. Deze verandering is van invloed op het weer wereldwijd. "Het klimaatfenomeen El Niño leidt dit jaar in grote delen van de wereld tot enorme droogte. Tientallen miljoenen mensen in Afrika kampen met hongersnood. Alleen in Ethiopië, Somalië, Eritrea en Zuid-Soedan zijn al ruim 25 miljoen mensen afhankelijk van voedselhulp, aldus het WFP. In het zuiden van Afrika is de situatie al dertig jaar niet zo schrijnend geweest."

'Honger in Afrika is een politiek probleem'
Sociaal-geograaf Karen Witsenburg (47) zei eerder in Trouw dit soort berichten 'heel erg' te vinden. Ze doelde niet alleen op de voedselcrisis, maar vooral op de verklaring ervoor: El Niño. "Honger in Afrika wordt altijd als een ecologisch probleem uitgelegd, maar veel vaker is het een politiek probleem."

Witsenburg woonde zeven jaar met haar toenmalige Keniaanse echtgenoot in Noord-Kenia en onderzocht er geweld en honger onder nomaden, een zeer kwetsbare groep. Samen schreven ze hierover een proefschrift aan de Universiteit van Amsterdam. Wat bleek? Hoge voedselprijzen of gebrek aan koopkracht veroorzaken honger.

"Soms is er genoeg regenval en toch droogte en honger. Dat kan komen door boskap en slechte irrigatie, waardoor regen niet doordringt of vastgehouden wordt maar wegvloeit of snel verdampt. Ik heb de El Niño van 1997 in Kenia meegemaakt. Er was toen honger, ja. Maar niet door droogte, want toen was er juist veel regen. Voedseltransporten konden niet door de modder heen. Dat veroorzaakte lokaal hoge voedselprijzen, en daardoor honger."

Ook worden er soms onlogische dingen gedaan met het beschikbare voedsel. "In Malawi was een paar jaar geleden een overschot aan mais. Op advies van de Wereldbank is dat geëxporteerd om buitenlandse valuta binnen te halen. Dus was er geen buffer voor moeilijke tijden. Tegenwoordig gaat rijst die in Zuid-Ethiopië wordt verbouwd grotendeels naar Saudie-Arabië."

Voor de duidelijkheid: Witsenburg is geen klimaatscepticus. "El Niño is echt. Maar extreme omstandigheden zijn er altijd geweest en ze leggen enkel bestaande kwetsbaarheden bloot. Toch kun je er wat aan doen. Toen er in 2010 droogte was in Oekraïne werd de export van mais, tarwe en gerst beperkt. Ethiopië zou zo'n clausule kunnen opnemen in de contracten met Saudi-Arabië. We moeten Afrikaanse leiders, hun internationale partners en hulporganisaties ter verantwoording roepen in plaats van het altijd maar op de natuur af te schuiven."

Slecht bestuur
Maar dat verhaal is moeilijker te verkopen bij hulpacties, denkt Pieter van der Zaag, professor waterbeheer aan het instituut voor wateronderwijs in Delft. "We geven graag als mensen getroffen worden door natuurrampen, maar niet als ze het slachtoffer zijn van slecht bestuur."

Van der Zaag was begin dit jaar in Ethiopië en Zimbabwe, waar president Mugabe in februari de noodtoestand afgekondigde in grote delen van het uitgedroogde platteland zodat er snel geld ingezameld kan worden voor voedselhulp.

"Veel problemen dateren van lang geleden. Mais is ooit uit Mexico geïmporteerd naar Afrikaanse landen en kan veel slechter tegen variabiliteit in regen dan traditionele gewassen als sorgo en gierst. Die brengen minder op, maar overleven droogtes beter. We zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor het opbouwen van een veerkrachtig landbouwsysteem in Afrikaanse landen in plaats van steeds maar te denken in kortetermijnoplossingen", zegt Van der Zaag.

Een Zimbabwaanse landbouwprofessor die anoniem wil blijven zegt dat naast lastige klimatologische omstandigheden de politici in zijn land verantwoordelijkheid dragen. In onderzoek wordt niks geïnvesteerd, zegt hij. Zimbabwe en de rest van Afrika moeten volgens hem transformeren in een kennismaatschappij om crises te voorkomen.

Wat is El Niño?
El Niño is een natuurverschijnsel dat eens in de twee tot zeven jaar de temperatuur in de Grote Oceaan verandert. In een normaal jaar welt koud water voor de westkust van Zuid-Amerika op, en brengen passaatwinden warm water richting Indonesië.

Gedurende een El Niño-jaar is deze windstroom zwakker waardoor een tegengesteld effect plaatsvindt. Het eerste gevolg is meer regen in landen als Peru en Ecuador en uitzonderlijke droogte in Indonesië en de Filippijnen.

Maar El Niño laat zijn sporen over de hele wereld achter. Tropische gebieden, zoals Afrika en Noord- Brazilië, worden warmer en kampen ook met droogte. De effecten zijn zo'n halfjaar van tevoren te voorspellen.

Niet elke El Niño is even sterk. Die van dit jaar heeft grote gevolgen. In het jaar 1997/1998 was het de laatste keer dat het natuurverschijnsel bijzonder heftig was.

Het Rode Kruis
Het Rode Kruis helpt de getroffenen van de droogte met voeding, medische hulp, water en informatie over hygiëne. Daarnaast bouwen hulpverleners putten en waterdammen en delen ze tabletten uit om drinkwater te zuiveren. Verder worden er waterputten hersteld, irrigatiesystemen aangelegd en wordt er voorlichting gegeven over de effecten van klimaatverandering en hoe daarmee om te gaan. De noodhulporganisatie opent het gironummer om te zorgen dat ze de nodige hulp kan blijven bieden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden