Hongarije

De Europese Unie telt nu 25 lidstaten. Sommige leden kennen we van nabij, andere alleen van een afstand. In ieder land werd een schrijver gevraagd een portret te maken van zijn land, in tien vaste punten. Wekelijks in de Verdieping een zelfportret van een EU-staat.

Zsusza Rakovsky

1 Het schilderij

Pál Szinyei Merse (1845-1920): Majális (Picknick in mei, 1873) Magyar Nemzeti Galéria, Boedapest

In de zalen van het Nationale Museum, waar de meesterwerken van de Hongaarse schilderkunst uit de negentiende eeuw hangen overheersen vooral tragische historische thema's en sombere kleuren. Het is een sterk contrast met de Picknick in mei van Szinyei Merse: dit schilderij schittert door zijn zonlicht en zijn joie de vivre (levensvreugd). Szinyei Merse wordt vaak vergeleken met de Franse impressionisten; ook zijn schilderijen, zoals Picknick in mei kregen een warme ontvangst van tijdgenoten. Bijna verontschuldigend schreef hij in een brief: '... Ik wens slechts te illustreren wat ik zie: een prachtige lentedag, waar tenvolle van wordt genoten met een feestje uit de stad.'

2 De foto

Studenten van de Eötvös Loránt Universiteit onder het standbeeld van Jozsef Bem op 23 oktober 1956

Op 23 oktober 1956 kwam Hongarije in opstand tegen de communistische Sovjet-dictatuur. De revolutie ontstond uit een vredelievende betoging, georganiseerd door studenten van de Eötvös Loránt Universiteit en de Technische Universiteit, waarbij zich later arbeiders en militairen voegden. De volgende dagen waren er in alle belangrijke steden revolutionaire acties. De foto toont een gebeurtenis van het allereerste uur van de revolutie: studenten verzamelen zich in Boedapest rond het standbeeld van Jozséf Bem, een generaal van Poolse afkomst uit de Hongaarse bevrijdingsoorlog in 1848.

3 De persoon

István Széchenyi (1791-1860)

Als je István Széchenyis' naam noemt dan moet je ook zijn bijnaam noemen: de grootste Hongaar. Hij kreeg deze naam van zijn politieke opponent, de veel radicalere Lajos Kossuth. Széchenyi gaf de aanzet voor het tijdperk van hervormingen in Hongarije toen hij in 1825 een volledig jaarinkomen uit zijn eigen bedrijf schonk voor de vorming van een instituut voor het behoud van de Hongaarse taal. Daarbij stond hij aan de basis van de Academie van Wetenschappen later. Op zijn reizen door West-Europa bemerkte hij hoe achterlijk zijn geboorteland eigenlijk was. Niemand deed meer om dit te verhelpen dan hij: de eerste gemotoriseerde veerdiensten op de Donau, de kanalisering van de Tisza en het bouwen van de Lanchíd (de kettingbrug) die zijn naam draagt. Hij streed voor de afschaffing van de slavernij en de modernisering van de landbouw.

4 Het ding

De kubus van Rubik (1975), ontworpen door Erno Rubik, architect en ontwerper

Ieder van de zes zijden van de kubus heeft zijn eigen kleur en ieder zijde is weer verdeeld in negen vierkanten. Als deze om de as worden gedraaid zijn er miljarden kleurencombinaties mogelijk. Doel is om de oorspronkelijke eenkleurige staat opnieuw tot stand te brengen. De kubus is in de hele wereld bekend; vandaar de lof over de vindingrijkheid van de Hongaarse maker. Deze speelse opdracht is voor iedereen een serieuse uitdaging. Je kan er maar niet mee stoppen, blijft het proberen. Op een wereldkampioenschap kwam de winnaar binnen 22 seconden met een oplossing. Normaal gesproken neemt het enkele uren, zelfs dagen om resultaat te bereiken.

5 De tekst

Az írástudok árulása (het verraad van de schriftgeleerden) Essay, gepubliceerd in het blad Nyugat, september 1928

...Az eukleidészi geometria csak egy speciális esete a Geometriának, egy a végtelen sok lehetséges geometriák közül, éspedig éppen az, amely itt a Földön és kis távolságokra és megközelítoleg változatlan hofok mellett stb. (...)

...De geometrie van Euclides is maar een specifiek deel van de geometrie, een van de oneindig vele geometrieën, precies dat deel, dat hier op aarde op kleine afstanden en bij ongeveer stabiele temperatuur geldig is en bruikbaar. Is het dan ook niet mogelijk, dat de morele waarheid verschillende niveaus heeft? En dat de klassieke moraal, net als de klassieke geometrie, zich op het zelfde niveau had ontwikkeld naar de omstandigheden van onze aarde? In dit geval zouden de waarheden van de klassieke moraal net zo ontoonbaar zijn op deze aarde, als de trigeometrie van Euclides, net zo boven twijfel verheven als twee maal twee is vier: toch zou het recht en vrijheid van de heilige twijfel kunnen voortbestaan op een hoger niveau.

Mihály Babits (1883 - 1941) was een van de meest geëerde literaire figuren in het culturele leven van Hongarije in de tijd tussen de twee wereldoorlogen. Hij was een groot dichter, een vooraanstaande vertaler van proza (zoals de Divina Comedia van Dante), maar hij schreef ook romans en essays. In zijn filosofische werken is hij een fervent verdediger van de universele morele en geestelijke waarden. Zijn tijdgenoten vonden dat uit de tijd. In een essay waarin hij zijn gedachten laat gaan over Julien Benda's 'La fin de l' éternel', speculeert hij over de taak die de schrijver heeft. Zijn antwoord: niet dienstbaar zijn aan de belangen van groepen, partijen of sociale klassen, maar wel aan de doorslaggevende eeuwige waarheid.

6 De muziek

Elindultam szép hazámból (Ik verliet mijn land),

Elindultam szép hazámból,

Híres kis Magyarországból.

Visszanéztem félutamból,

Szemembol a könny kicsordult.

(...)

Ik verliet mijn vaderland,

Het roemruchte Magyarenland,

Halverwege keek ik om,

Tranen springen in mijn ogen.

Verdriet is mijn enig voedsel,

Ieder uur voel ik mij bedrukt.

Kijkend naar de heldere sterren,

Blijf ik almaar wenen.

Oh Heer, zorg voor onderdak,

Ik wil hier niet meer dwalen,

Niet meer leven in dit vreemde land

Niet meer wenen iedere dag.

De Hongaarse geschiedenis is vol episodes van mensen die moesten vluchten om hun leven te redden of om aan voedsel te komen voor hun familie. Zo was het na de nederlaag in Rákoczi's bevrijdingsoorlog (1711) en na het uiteindelijk mislukken van de revolutie en na de bevrijdingsoorlog van 1848 tot 1849. In het begin van de twintigste eeuw emigreerden grote hoeveelheden Hongaren naar Amerika, daartoe gedreven door honger en armoede; hetzelfde geldt voor de jaren in de Tweede Wereldoorlog of voor 1956. Het verdriet en de heimwee van de vluchtelingen en emigranten zijn terug te vinden in deze ballade die we kennen uit de volksmuziek van Béla Bartók. Samen met Zoltán Kodály deed Bartók er het meest voor om de liederen van het Hongaarse volk voor het nageslacht te bewaren en ze bekend te maken buiten 's lands grenzen.

7 Het gedicht

János Arany: A walesi bárdok

De Bards van Wales (fragment)

,,Duizend liggen er onder de hemel

Ze rotten weg onder de zon

Wij levenden, wij zullen niet vergeten

Wat zich uit uw handen ontspon.

Laat hem nu sterven, ik wil

(Des konings stem klinkt luid) je top

Horen en niet het lelijkste!''

Een jonge bard komt op:

,,De bries is 's avonds zacht, die vaak

Uit Milfords haven kreunt;

Fluistert verstikte meisjeskreten,

Of hijgt zoals een weduwe steunt.

Maagden, baar geen geknechte kinderen,

Moeders, breng hen niet groot!''

Dan wordt de jongen haastig opgepakt,

En weg met hem, knikt de despoot.

(vertaling Rob Schouten)

János Arany (1817-1883) is een van de werkelijk grote dichters van Hongarije en een meester in zijn taalbeheersing. De thema's voor zijn epische dichtkunst zijn terug te vinden in de Hongaarse geschiedenis en legenden. Zijn creaties zijn tegelijkertijd mythische figuren en levende personen, die hij portretteerde met technieken uit de psychologische roman. In zijn kortere epische gedichten en beroemde balladen gaat het er om hoe je omgaat met zonde en het bewustzijn van die zonde. De ballade 'De bards van Wales' ontstond na de revolutie en de verloren bevrijdingsoorlog van 1848-1849, toen de Oostenrijks keizer Hongarije bezocht. In de ballade die als model de Engelse ballade 'Sir Patrick Pence' heeft, laat de dichter Arany duidelijk na om de keizer te eren.

8 Het gerecht

Dödölle

Iedereen in Hongarije kent dödölle, althans bij naam. Niet iedereen heeft het geproefd, want het gerecht is vooral bekend door een kinderliedje. Dödölle is een simpel voedzaam en smaakvol gerecht uit moeilijker tijden. Je hebt niets anders nodig dan aardappelen, meel, uien en zure room. De aardappelen snijden, koken en stampen en daarna mengen met meel en water tot een zacht mengsel. Met een lepel, die eerst in vet wordt gedoopt (het vet waarin de uien zijn gebakken) wordt het mengsel tot bolletjes omgevormd. Daarna bakken in de oven tot ze een mooie bruine kleur krijgen. Het gerecht opdienen met zure room.

9 De plaats

Sopron, Fö tér (Centrale plein)

Geografisch en cultureel gezien valt Hongarije uiteen in twee sterk verschillende delen. Deze scheiding bestond allang voor de geboorte van de Hongaarse staat. De oostelijke grens van het Romeinse Rijk bijvoorbeeld ligt, waar de Donau het land in twee helften verdeelt, van noord tot zuid. In het uiterste westen, dichtbij de Oostenrijks grens ligt Sopron. De stad bestond al onder de Romeinen. De bekende Amber-route liep er langs en dicht bij het Centrale Plein was het forum van de Romeinse stad Scrabantia. Hoewel Sopron niet zo ver van Wenen af ligt is Sopron altijd trouw gebleven aan Hongarije. Na de ineenstorting van het Oostenrijkse-Hongaarse rijk werd een referendum gehouden waarin de bewoners konden beslissen of zij wilden behoren bij Oostenrijk of Hongarije. Ze kozen Hongarije. De groep beeldhouwwerken met de zinsnede Civitas Fidelissima (de meest trouwe stad) boven de poort naar de Vuurtoren, symboliseert de herinnering aan deze gebeurtenis.

10 De gebeurtenis

15 maart 1848

Op deze dag brak de revolutie uit in Hongarije, gevolgd door anderhalf jaar onafhankelijkheidsoorlog met Oostenrijk. De belangrijkste vertegenwoordigers uit het geestesleven van deze tijd vinden we onder de revolutionairen; onze grootste dichters en schrijvers namen deel aan de strijd. Volgens de legende reciteerde op deze dag de grootste en bekendste dichter van Hongarije Sándor Petöfi, zijn beroemde gedicht 'Nemzeti Dal' (Lied van het volk) voor de verzamelde mensenmenigte, waarop de marcherende jeugd (Márciusi ifjak), zoals zij worden genoemd, een drukkerij bezette. (Ze werden daarbij aangemoedigd door de drukker die met de revolutie sympatiseerde). Ze brachten daarop hun eisen in 12 punten in druk uit. De viering van 15 maart werd later gebruikt om te betogen tegen verschillende dictaturen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden