Hong Kong werd steeds meer een gewone Chinese stad

Boven de daken van Shenzen, en onder flats in Hongkong. De twee metropolen zijn aaneengegroeid, maar culturele verschillen blijven. Beeld Hollandse Hoogte / Redux Pictures

In de jaren 80 paste China zich aan Hong Kong aan. Nu, twintig jaar nadat Hong Kong overging van Britse in Chinese handen, is dat andersom.

In Shenzhen zitten tegen het eind van de middag veel bewoners langs de kade van de gelijknamige rivier. Ze kijken uit over het water en de groene bergen aan de overkant. Daar ligt Hongkong. Zwemmen kan niet - de rivier zelf is militair bewaakt grensgebied. Het contrast tussen de Chinese kade, volgebouwd met luxe woontorens en hotels, en het rustieke landschap aan de Hongkongse kant is groot.

Hongkong was het economische succesverhaal, het naastgelegen Shenzhen een boerendorp. Sinds de teruggave van de voormalige Britse kroonkolonie aan China, vandaag twintig jaar geleden, zijn de verhoudingen flink veranderd. Ondanks haar status als 'speciale regio', werd Hongkong steeds meer een gewone Chinese stad. Shenzhen - waar China's economische hervormingen van start gingen - veranderde intussen in een metropool van wereldformaat.

"Vroeger vluchtten mensen hier naar de andere kant", zegt Liu Youyi, die aan het rondwandelen is. De 70-jarige gepensioneerde scheikundeleraar verwijst naar de grote stroom mensen - volgens schattingen tenminste een miljoen - die hier Mao's arme China ontvluchtten op zoek naar een beter leven. Zwemmend maakten zij het minst kans door grenswachten gezien te worden.

Nu is een dagje Hongkong de gewoonste zaak van de wereld. Honderdduizenden passeren dagelijks de grens tussen Shenzhen en Hongkong, een van de drukste ter wereld. Liu gaat graag. De steden delen hetzelfde tropische klimaat en snelle levensritme, maar de geschiedenis verschilt sterk. "Hongkong is een mooie mix van west en oost, ook qua eten."

Het was met het oog op de vluchtelingenstroom over de Shenzhen-rivier dat provinciepartijbaas Xi Zhongxun, de vader van huidige president Xi Jinping, in 1979 zou hebben aangedrongen op het hervormen van China's planeconomie. "Mensen stemmen met hun voeten. Als we de economie aanpakken komen ze terug", zou hij gezegd hebben. In Peking werd Xi seniors verzoek om meer economische vrijheid ingewilligd. De handel die stiekem al gaande was tussen Chinezen en hun gevluchte familieleden in Hongkong werd gelegaliseerd. Ook kwamen veel mensen terug naar het vasteland om fabrieken te openen.

Shenzhen, toen nog een dorp van 30.000 inwoners, was eind jaren zeventig een van de eerste plekken waar China buitenlandse investeringen toestond. Dankzij investeringen uit Hongkong was dit kapitalisch experiment in het toen nog streng socialistische China een groot succes. Het leidde tot China's economische hervormingen.

Verweven

Sindsdien is het lot van beide plekken met elkaar verweven. Hongkongs economische opkomst in de jaren zeventig en tachtig had veel te danken aan haar unieke ligging: aan de overkant lag het meest open deel van China, met een vrijwel oneindige hoeveelheid goedkope arbeid. Hongkong bood kapitaal en kanalen richting de rest van de wereld.

In de eerste jaren nadat Shenzhens 'speciale economische zone' opende in 1980 kwam meer dan negentig procent van de investeringen uit Hongkong. Investeerders uit andere landen keken de kat uit de boom. In de jaren erop opende de Chinese regering tientallen andere steden voor investeringen.

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld Hollandse Hoogte / Sime s.r.l.

Inmiddels ligt het economische zwaartepunt aan de Chinese kant van de grens, in de Parelrivier-delta, een stedelijke agglomeratie van 60 miljoen inwoners waar Shenzhen (nu 12 miljoen inwoners) binnen valt. Het land ontwikkelde sinds 1997 de eigen financiële sector, en nu zijn het juist investeerders van het vasteland die kapitaal kwijt willen in Hongkong. Shenzhen zelf veranderde de afgelopen tien jaar van goedkoop productiecentrum in een bekende innovatie-hub, vooral op het gebied van design en hardware.

"Hongkongs kapitalistische glorie wordt langzaamaan overgenomen door kosmopolitische centra op het Chinese vasteland", zegt Tan Yujing, onderzoeker van Shenzhens stedelijke ontwikkeling aan de Universiteit Leiden. "Hongkong was belangrijk voor die transitie, maar in de stad zelf voelt men nu vooral de achteruitgang." De groeiende afhankelijkheid zorgt er ook voor dat economische problemen in China, zoals de afzwakkende groei, voelbaarder zijn aan de overkant van de grens.

Navelstaren

De economische grenzen tussen China en Hongkong mogen flink vervaagd zijn, op cultureel-politiek vlak verdiepen ze zich eerder. De hoop dat China ook op dat gebied meer op Hongkong zou gaan lijken, is ijdel gebleken. "Het zijn nog altijd totaal verschillende plekken", zegt Yam, die opgroeide in Shenzhen maar in Hongkong studeerde en werkte.

De 26-jarige Yam leerde Kantonees, de voertaal in Hongkong, door naar televisieprogramma's uit Hongkong te kijken. "Op een gegeven moment begon de censuur. Dan kregen we opeens reclames te zien tijdens politiek gevoelige stukjes journaal." Inmiddels is het veel minder gebruikelijk voor Shenzheners, waar de meeste inwoners Mandarijn spreken, om Kantonees te leren.

Yam, nu werkzaam als webredacteur in Peking, ziet hoe er in Hongkong uit angst voor China steeds meer naar binnen wordt gekeken. Er onstaat een 'lokalistische' beweging die de nadruk legt op de eigen identiteit. "Maar voor een plek als Hongkong ligt de oplossing niet in navelstaren. Ook als het geen deel van China's economie zou zijn, is een internationale instelling noodzakelijk."

Vanwege de toegenomen politieke gevoeligheid van het onderwerp in China wil hij niet met zijn volledige naam in de krant. "De kloof groeit. Aan beide kanten van de grens leven mensen het liefst in hun eigen wereldje."

Gebrek aan interesse

Op enkele kilometers afstand van Hongkong is het gebrek aan interesse merkbaar. Veel Shenzheners zijn nog nooit de grens over geweest, en maar weinig mensen staan stil bij het twintigjarig jubileum, voor president Xi wel aanleiding om langs te komen. "Voor mij zijn gebeurtenissen in Peking veel relevanter dan die in Hongkong", zegt Ye Jiancheng, een 26-jarige programmeur in Shenzhen. Toch overweegt hij binnenkort een bezoek. "Ik heb gehoord dat er een vliegdekschip van het Volksbevrijdingsleger in Hongkong gaat aanmeren."

Zorgen zijn er aan Hongkongse zijde al jaren. Al sinds de deal voor de teruggave aan China in 1984 werd gesloten bestaan er zorgen over toenemende communistische invloed. In een opiniepeiling in 1988 zei 75 procent van de respondenten te verwachten dat hun burgerrechten erop achteruit zouden gaan na de Chinese overname. Nadat de Chinese overheid de binnenlandse protestbeweging in 1989 hardhandig neersloeg volgde een emigratiegolf.

"Best begrijpelijk", noemt een 34-jarige in Hongkong geboren vrouw de beslissing van haar ouders om in 1997 naar Canada te emigreren. Haar vader was toen hij jong was zelf vanuit China gevlucht. Hij wilde niet afwachten hoe communistisch leiderschap Hongkong zou veranderen.

Politieke veranderingen

Vanessa was veertien toen ze verhuisde. Sinds ze een paar jaar geleden terugging naar Hongkong ziet ze hoe de politieke veranderingen sneller gaan dan veel mensen verwachtten. Zo neemt de media-vrijheid af en zijn Hongkongs leiders minder vrij om beslissingen te nemen. Haar verbaast het niet zo. "Het viel niet te verwachten dat de Chinese regering vijftig jaar achterover zou gaan zitten. Maar misschien maakt mijn Canadese staatsburgerschap me wat relaxter dan mijn Hongkongse vrienden." Hoewel ze China's inmenging 'niet onredelijk' noemt, verontrust het politieke klimaat haar genoeg om alleen anoniem in de krant te willen.

De laatste jaren groeit de belangstelling onder Hongkongers voor emigratie opnieuw. Volgens een onderzoek van de Chinese University of Hong Kong uit 2016 staat veertig procent positief tegenover emigratie. Van hen had één op de tien concrete plannen.

Op het panoramadek van het Diwang-gebouw, een van de eerste wolkenkrabbers van Shenzhen, en van China, drinken de voormalig Chinese en Britse leiders Deng Xiaoping en Margaret Thatcher samenthee. Bezoekers kunnen op de foto met de twee levensechte wassen beelden. Het waren Deng en Thatcher, hier elkaar vriendelijk toelachend, die in de jaren tachtig met hun deal over de toekomst van Hongkong het startschot gaven voor een nieuwe fase in China's ontwikkeling.

"Wat is Shenzhen groot en Hong Kong klein!" verzucht de 29-jarige Xu Zhaochen, een bezoeker die de toren op kwam voor een goed uitzicht over de regio, en een foto met Deng. De Shenzhen-rivier kronkelt ook hier goed zichtbaar door het landschap. Langs die 36-kilometer lange grenslijn vervagen economische en politieke verschillen, een illustratie van China's groeiende macht. Over dertig jaar, als Hong Kongs politieke status aparte officieel afloopt, houdt hij misschien op te bestaan.

Reflecterend op de snelle veranderingen zegt Liu, de scheikundeleraar, dat hij denkt dat China op weg is de nummer één te worden in de wereld. "Nog een paar jaar en dan is het zo ver. Maar we blijven wel vreedzaam hoor!" Sinds zijn landgenoten hier als vluchtelingen de rivier overzwommen is de wereld er voornamelijk beter op geworden, denkt hij. Wijzend naar de felgroene blaadjes aan de bomen om hem heen: 'Ik groeide op in een zwart-wit wereld. Nu is alles in kleur."

De volledige namen van de geïnterviewden zijn bekend bij de redactie.

Harde politieke lijn

Xi Jinping is deze week in Hongkong voor een driedaags bezoek ter gelegenheid van het jubileum. Het bezoek, zijn eerste als president, gaat gepaard met een voor het eiland ongekende veiligheidsoperatie. Sinds Xi in 2012 aantrad, verhevigde het anti-Chinasentiment in de voormalige Britse kolonie. In 2014 gingen ruim een miljoen mensen de straat op om te demonstreren tegen een Chinees voorstel voor de hervorming van het Hongkongse kiesstelsel. Xi bood geen enkele ruimte voor onderhandeling en dat is in lijn met de harde politieke lijn die hij voorstaat.

Twintig jaar terug bij het 'moederland'

Toen op 1 juli 1997 Hongkong van Britse handen overging in Chinese, spraken China en het Verenigd Koninkrijk af dat Hongkong vijftig jaar lang 'een grote mate van autonomie' zou behouden. Dat betekende een kapitalistische economie, onafhankelijke rechtspraak en vrijheid van meningsuiting, zoals die waren opgezet onder de Britten.

Slechts twintig jaar na de overdracht neemt China's invloed op Hongkong, dat zo'n 150 jaar een Britse kroonkolonie was, echter snel toe. De stad die een cruciale rol speelde in China's economische wonder is haar status aparte aan het verliezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden