Homo's zijn weer 'raar'

In het ene na het andere Oost-Europese land wordt 'homopropaganda' bij wet verboden. Waar komt die vijandigheid tegen homoseksuelen vandaan?

Homo's en lesbiennes in Sint Petersburg die homoseksualiteit in het openbaar 'promoten' kunnen een boete tot 500 euro tegemoet zien. Georgi Poltavtsjenko, de conservatieve gouverneur van Sint Petersburg, verbood eerder dit jaar iedere vorm van wat hij 'ho- mopropaganda' noemt. Wat er precies wordt bedoeld met het 'promoten van homoseksualiteit', blijft overigens onduidelijk. Gaat het om hand-in-hand lopen of worden mensen met een regenboogbutton bestraft?

De conservatieve retoriek van Poltavtsjenko, die ook per wet afkondigde dat honden na elf uur 's avonds niet meer op straat mogen blaffen, slaat aan bij de Russische bevolking. 65 procent zegt niet naast een homoseksueel stel te willen wonen en 33 procent duldt geen buitenlandse buren. Ter vergelijking: in de VS liggen die percentages op 20 en 14 procent, in Zweden op 4 en 3 procent.

Ook in andere Oost-Europese landen worden wetten ingevoerd die 'homopropaganda' verbieden. Onlangs nog in Oekraïne. Met een overweldigende meerderheid nam het parlement zo'n wet aan.

Op lokaal niveau zijn dit soort wetten ook geïntroduceerd in Moldavië, Polen, en in verschillende regio's in Rusland. In Letland en Hongarije liggen soortgelijke voorstellen bij het parlement. Deskundigen signaleren verschillende oorzaken van de toenemende vijandigheid jegens homoparen.

Homorechten in Oost-Europa liggen onder vuur vanwege de crisis
De crisis heeft onmiskenbaar invloed op de positie van homo's, zeggen Tomasz Kitlinski (filosoof) en zijn partner Pawel Leszkowicz (kunsthistoricus). De mannen wonen samen en publiceren regelmatig over homoseksualiteit en gelijke rechten in Polen. Ze leggen via Skype uit dat homoseksualiteit in Oost-Europa door sommigen wordt gezien als een neo-liberale verworvenheid, iets wat is over komen waaien uit het Westen. Kitlinski: "Net na de val van het communisme wisten we niet hoe snel we het neo-liberale gedachtengoed moesten omarmen, waaronder het openlijk uitkomen voor homoseksualiteit. Maar met de huidige economische neergang, die ook in Oost-Europa voelbaar is, zoeken mensen opnieuw naar een zondebok. Homo's zijn een makkelijke prooi. In de perceptie van Polen zijn zij rijk, kinderloos en staan zij in contact met het Westen. Overigens worden ook andere minderheden, zoals migranten, aangevallen."

Alli Jernow herkent de uitspraken van filosoof Kitlinski. Jernow houdt zich bezig met rechten van homoseksuelen bij de Internationale Commissie van Juristen die de rechten van minderheden onderzoekt. De opkomst van nationalistische gevoelens speelt volgens haar een grote rol. "Je ziet een terugkeer naar traditionele normen en waarden, alles moet weer worden zoals het vroeger was."

Door de opkomst van extreme politieke partijen - zowel links als rechts - komen liberale denkbeelden in de knel
Neem de uitspraak van ex-president Voronin van Moldavië: 'Laat iedereen zich verre houden van de onzin die is over komen waaien uit Europa, homoseksualiteit is afgrijselijk'. Voronin is van de Communistische Partij. In vijf Moldavische steden en één dorp - allen bestuurd door communisten - wordt 'homopropaganda' per decreet verboden.

De opkomst van nationalistische partijen in Oost-Europa wakkert het anti-homosentiment aan, zeggen zowel de partners Katlinski en Leszkowicz, als Jernow. "Denk aan Fidesz, de partij die regeert in Hongarije. Fidesz wil een samenleving die is gebaseerd op traditionele waarden en normen. 'Homopropaganda' is (nog) niet verboden, maar homo's hebben het wel moeilijker", zegt Jernow.

De kloof tussen politiek en samenleving wordt volgens Katlinski en Leszkowicz in deze landen steeds groter. "Politici blijven conservatief of worden zelfs behoudender. Dat zie je in Polen, Hongarije, Oekraïne, en Rusland.

Maar er is ook een andere, liberale beweging, die niet uit politici bestaat. Na toetreding tot de Europese Unie zijn de media in Polen bijvoorbeeld veel progressiever geworden. Homoseksualiteit wordt niet meer verafschuwd in kranten en op televisie", zegt Katlinski.

Die onderstroom in de samenleving die zich verzet tegen de traditionele normen en waarden, wordt breed gedragen. De Russische rockband Pussy Riot is inmiddels wereldberoemd. De band bracht een punkgebed in een Russisch-orthodoxe kerk ten gehore. De vrouwelijke bandleden protesteerden tegen de macht van Poetin en de orthodoxe kerk. In hun punkgebed zongen ze ook over de vrijheden van homo's die ingeperkt worden.

In Oekraïne wordt de feministische protestgroep Femen steeds populairder. Op een provocerende manier - de vrouwen gaan regelmatig uit de kleren - vragen de leden aandacht voor vrouwenrechten in Oekraïne.

"Het provocerende karakter van de protestgroepen beangstigt politici; uitingen van seksualiteit zijn niet iets voor de bühne. Die horen thuis plaats te vinden, achter gesloten deuren", zeggen Katlinski en Leszkowicz.

Hoe machtiger de kerk, hoe minder vrijheden voor homo's
Een brug scheidt Polen van Tsjechië. Katlinski en Leszkowicz komen daar regelmatig. Aan de Poolse kant van de brug krijgen de mannen kritiek als ze hand in hand lopen. Terwijl aan de Tsjechische kant niemand opkijkt van twee mannen of twee vrouwen. Hoe machtiger de kerk, hoe traditioneler de samenleving. In Polen heeft de katholieke kerk een prominente plek, terwijl in Tsjechië het instituut veel minder machtig is. "Het verschil is ontluisterend. In Tsjechië bestaat er amper weerstand", zegt Leszkowicz.

"In Moldavië is het de orthodoxe kerk die homopropaganda wil verbieden", zegt Anastasia Danilova. Zij is voorzitster van Genderdoc-m, een organisatie in Moldavië die zich inzet voor gelijke rechten van homo's. Genderdoc-m heeft het moeilijk sinds de invoering van de verschillende anti-homopropagandawetten in Moldavische steden. De organisatie heeft een rechtszaak aangespannen tegen de gemeente Balti vanwege het verbieden van 'homopropaganda'. De zaak loopt nog. "Op alle mogelijke manieren probeert de kerk invloed uit te oefenen", zegt Danilova. "De bisschop van Balti heeft met succes bij de rechter bepleit dat ook de kerk in de zaak gehoord moet worden."

Voor Danilova is het duidelijk dat de kerk en de gemeente onder één hoedje spelen. Want ook de wettekst refereert aan de traditionele rol van de orthodoxe kerk die 'cruciaal is voor de geschiedenis van Balti'. "Wij (de gemeente) steunen de kerk, daarom kunnen we het propageren van niet-traditionele seksuele uitingen niet toestaan", aldus de wet. De macht van de kerk boezemt Danilova angst in. "Het is te zot voor woorden dat in dit land de wetten door de orthodoxe kerk worden gedicteerd."

Het verbieden van homopropaganda is een handig politiek middel
Terug naar de traditionele waarden en normen waar het gezin de hoeksteen van de samenleving vormt, waar geen plek is voor migranten en homoseksuelen. Dat is in alle landen waar 'homopropaganda' in meer of mindere mate wordt verboden, een overkoepelend thema. De Hongaarse president Orbán schetst dagelijks een beeld van zijn land waarin het gezin een prominente rol speelt, waarin de afhankelijkheid van de EU is verdwenen en waarin het geloof weer beleden wordt.

Ook Poetin hecht aan de orthodoxe kerk en haar waarden en normen. "Het verbieden van homopropaganda is daarom vooral een manier van politici om dat ideale plaatje tot stand te brengen", zegt Jernow. "Zo lang je het homo-zijn wegzet als iets abnormaals, wordt het nooit een ingebed verschijnsel in de samenleving en zullen mensen het moeilijk accepteren. Het is ook de reden dat de wetten zo vaag zijn. Het gaat niet om het uitdelen van een boete, het gaat om het afgeven van het signaal: homo's zijn raar. Politici zijn er niet op uit om homo's te straffen. Zolang ze het homo-zijn binnenshuis houden is er niets aan de hand."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden