Homo's hebben het beter én slechter

Beeld Zanele Muholi

Zaterdag trapt Amsterdam de jaarlijkse Pride-week af. Een feest voor meer dan alleen het roze deel van Nederland. Maar hoe is de situatie van homovrouwen en -mannen elders op de wereld in de laatste jaren veranderd?

Dat de twintig jaar jonge studente Qiu Bai in Peking het ministerie van onderwijs durfde aan te klagen, omdat haar leerboeken homoseksualiteit omschrijven als een ziekte, was een inspiratie voor miljoenen Chinezen. Dat de volksrechtbank haar klacht in behandeling heeft genomen, is net zo bijzonder. Delen van de dictatuur gedogen blijkbaar de vrijheid van seksuele voorkeur, zolang die niet staatsbedreigend is.

Er zijn meer inspirerende voorbeelden te noemen uit het bevolkingsrijkste land van de wereld. Zo maakte Fan Popo een ontroerend filmpje over moeders die accepteren dat hun kind lesbo of homo is. In de patriarchale Chinese cultuur is familie de hoogste drempel om te nemen, dus heeft zo'n video op YouTube bijzondere waarde. Toen het filmpje door de censuur werd getroffen, klaagde de jonge maker de overheid aan, een ongehoorde stap. En de rechter gaf hem nog gelijk ook.

In diverse Chinese provincies spannen burgers rechtszaken aan tegen zinloze bekering-tot-heterotherapie, er is een groep van zestig regenboogadvocaten die mensen pro deo bijstaat en er zijn bijna 200 LHBT-actiegroepen. Omdat in Oost-Aziatische landen religie doorgaans niet de grootste vijand is, zoals elders vaak het geval is, is hier aanmerkelijke vooruitgang te zien. Taiwan staat als eerste land in Azië op het punt om het homohuwelijk te legaliseren.

Maar niet overal schijnt de zon door de wolken. De internationale belangenbehartiger van homo's en lesbiennes, Ilga, maakt in zijn meest recente jaarrapport 'State Sponsored Homophobia' de balans op. Daarvoor heeft ze 200 pagina's nodig: zo verschillend is de situatie per land en zo lastig is het antwoord op de vraag of er sprake is van vooruitgang. Toch springen er op Ilga's kleurenkaarten van de continenten twee stromingen uit: beter én slechter.

Homo's en de Farc

'Beter' op deze kaarten houdt in dat het homohuwelijk mogelijk is en dat er specifieke non-discriminatiewetgeving is opgesteld, zoals in West-Europa, de Amerika's, Australië en Zuid-Afrika. Zelfs in het recente vredesakkoord van de Colombiaanse regering en de Farc zijn homorechten opgenomen.

'Slechter' betekent strafbaarheid van homogedrag, arrestaties en celstraffen. Die negatieve kenmerken verenigen het grootste deel van Afrika, de strook islamitische landen en hun nieuwe bondgenoot Rusland. Het zijn landen met een zwakke of eenzijdige economie, waar ook een stevige democratie en de seksuele autonomie van vrouwen nog bevochten moeten worden.

In bijna twee derde van de landen is seks tussen vrouwen of mannen legaal, al betekent dat niet dat het er een paradijs is. Op die lijst staan veel Europese landen, en de Amerika's doen het ook goed. In deze regio's vind je ook meeste landen die het homohuwelijk erkennen (22), adoptie voor homoparen mogelijk maken (26), en die voor haatmisdaden een verzwarende strafmaat hebben opgenomen (43). Vorig jaar hebben 35 van deze landen zich verenigd in de Equal Rights Coalition.

Massaal erkend mensenrecht

Eerst maar eens naar de lichtpuntjes gevraagd. Aengus Carroll stelt het Ilga-rapport al jaren samen. "Er is nu massaal erkenning van het feit dat seksuele voorkeur een mensenrecht is", antwoordt hij telefonisch vanuit Zuid-Ierland. Seksuele voorkeur? Voor wie niet heeft opgelet: het jargon in VN-sferen, maar ook bij de EU, Afrikaanse mensenrechtencommissies en andere lobby-instanties is veranderd. Het woord 'gay' is uit, evenals 'homoseksualiteit'. "Het eerste concept is te westers, te koloniaal. Het laatste lijkt te veel op een ziekte. Iedereen heeft een seksuele voorkeur, dus dat is de gangbare, inclusieve term geworden", legt Carroll uit.

Het volgende winstpunt dat Carroll ziet: "De beweging die strijdt voor vrijheid van seksuele voorkeur is, mede dankzij internet, zoveel groter en sterker geworden. In veel landen zie je nu een beweging weg van criminalisering naar non-discriminatie."

Oud-D66-parlementariër Boris Dittrich werkt sinds tien jaar bij de genderafdeling van Human Rights Watch. Hij ziet de positieve ontwikkeling dat de Verenigde Naties zich actiever inzetten voor homorechten. Steeds meer VN-organisaties en -lidstaten vatten ook LHBT-kinderen onder het duurzame ontwikkelingsdoel 'Leave no one behind'.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld Zanele Muholi

"Unesco is begonnen met een pestprotocol voor scholen. Alle landen moeten presenteren wat zíj tegen pesten doen. Dat betreft ook homo- en transgender kinderen", vertelt Dittrich telefonisch vanuit zijn woonplaats Berlijn. Hij noemt het een enorme omwenteling. Ook Nederland moet zijn huiswerk beter doen. "Zelfmoord komt onder homojongeren in Nederland vijf keer vaker voor. En 'homo' is op Hollandse scholen nog steeds het ergste scheldwoord."

De twee mannen verheugen zich over het katholiek-conservatieve Malta dat een inhaalslag heeft gemaakt en ineens vooroploopt in Europa. Je kunt er je eigen gender kiezen (in sommige landen, België bijvoorbeeld, moet je daarvoor eerst een sterilisatie ondergaan), het homohuwelijk is gelegaliseerd, en bovendien zijn geslachtsoperaties op intersekse-kinderen en bekeringstherapie verboden.

Bekeringstherapie? Dat stadium waren we toch voorbij? "Welnee!", roept Carroll uit. "Die gekken zijn terug, en ze openen overal in Europa klinieken. Daarover wordt te weinig bericht."

Sterke tegenkrachten

Als het homorechten betreft, lijkt slecht nieuws nooit ver weg. Verontrustend vindt Carroll de trend dat de erkenning van homorechten als mensenrechten harde tegenkrachten heeft losgemaakt: "Zij beroepen zich op traditionele waarden en religie en treden vaak preventief op."

Neem Nigeria dat in 2014 het homohuwelijk verbood om elk activisme in die richting te voorkomen. Zelfs wie een feestzaal verhuurt, kan veertien jaar cel krijgen.

Landen en regio's die Dittrich zorgen baren: Egypte, waar de anti-homostemming nu 'heel giftig' is. "Wie er vrouwelijk uitziet, kan worden opgepakt en moet een anale test ondergaan, wat volgens de VN marteling is. En in Tsjetsjenië zegt president Kadyrov na de moord op meerdere homo's, dat het geen mensen zijn maar beesten."

2016 gaat ook de boeken in als het jaar van de moord door reli-fanaten op homo-activisten in Bangladesh. Er was de jihadistische massamoord op een gay nachtclub in het Amerikaanse Orlando. Er is digitale haatzaaierij in Slowakije, Slovenië en Azerbeidzjan, en bij het vele nepnieuws doen ook verhalen over 'genezing' het goed.

Tanzania, het voormalige socialistische 'paradijs' en decennialang Nederlands donor darling, is volgens beide experts met een heksenjacht op homo's bezig. Op het toeristische eiland Zanzibar ontstond irritatie over homotoerisme, wat resulteerde in een wet die lesbisch gedrag met vier jaar cel bestraft.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld Zanele Muholi

Wat er verder uitspringt aan het negatieve front, is de wet tegen 'homopropaganda' van Poetin. Dittrich ziet hierin de hand van machtige evangelische groepen uit Amerika, die een grote zak geld meenemen. Zij zijn actief in Oost-Europa, de voormalige Sovjetrepublieken, Zuid-Amerika en Afrika. "Ze adopteren arme kerken, die dan wel hun programma moeten overnemen. In Slovenië wilde het parlement het homohuwelijk toestaan, maar onder druk van religieuze groepen werd dat teruggedraaid. In Kroatië wilde de regering een uitgebreid partnerschap regelen, maar religieuze groepen dwongen een referendum af, en het werd verworpen."

Ook de Russen en hun anti-homobondgenoten roeren zich op het VN-front. "Zij zitten achter resoluties die familiewaarden hoog in het vaandel hebben", weet Dittrich. "Wat dat precies is, blijft onduidelijk, maar het is tegen LHBT. Mensenrechtenbeleid moet voortaan rekening houden met die 'familiewaarden'."

Dertien keer doodstraf

Aan de duistere kant van de strijd voor gelijkheid staan dertien islamitische naties waar op homoseksueel gedrag de doodstraf staat. Zij vormen de harde kern van de ruim 70 landen die homoseksualiteit nog criminaliseren. Daar worden mensen gearresteerd om niets meer dan hun gedrag (43 landen), activisten vermoord, barrières opgeworpen tegen het oprichten van actiegroepen en wetten opgesteld die 'moraliteit' bevorderen.

Een doorbraak vindt Aengus Carroll van Ilga dat de Verenigde Naties in september, ondanks de nodige weerstand uit het homohaatblok, een Onafhankelijk Expert (OE) aanstelden voor Seksuele Oriëntatie en Gender Identiteit (kortweg Sogi). In VN- en lobbystukken is het tegenwoordig Sogi voor en Sogi na. Deze Sogi-OE heeft als mandaat geweld en discriminatie hoger op de mensenrechtenagenda te krijgen. Ook Dittrich wijst op de waarde van internationale druk. Zo riep president Poetin Kadyrov na de homomoorden tot de orde, omdat collega's Merkel en Macron, en de VN-Sogi-expert, hem hadden aangesproken.

Wie is de man die het niet-eenvoudige ambt van Seksuele Voorkeur-Expert bekleedt? Vitit Muntarbhorn is een Thaise hoogleraar in de rechten, een geboren diplomaat die gevoelige woorden soepel vermijdt. "Wij werken met de bekeerden, de minder bekeerden, en de niet-bekeerden", zei hij in juni glimlachend tijdens zijn eerste rapportage bij de VN in Genève. Alle pro-landen sloegen zichzelf op de borst, maar het anti-homoblok bleef weg.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld Zanele Muholi

Muntarbhorns prioriteit is het voorkomen van misdaad, marteling en moord. Hoe bereikt hij de landen waar hulp het hardste nodig is? "Geen enkel land is een eenheid", zegt hij vanuit Bangkok. "Dat lijkt zo doordat regeringen hun stem uitbrengen. Maar soms zorgen dan rechters (Belize) of het parlement (Seychellen) toch voor vooruitgang." Hij richt zijn blik altijd op de verschillende belangengroepen. "Er zijn veel kansen om bruggen te bouwen met interreligieuze organisaties en Afrikaanse nationale mensenrechtencommissies. Ook via gezondheidszorg en onderwijs zijn deuren te openen."

Graag mag de Sogi-expert kwijt dat hij geen cent krijgt voor zijn VN-werk. "Het gaat om het spirituele begrip: iedereen heeft een seksuele voorkeur, iedereen verdient bescherming. Ik gebruik mededogen, ook voor mijn tegenstanders. Misschien zijn we het niet eens over openstelling van het huwelijk. Maar als we het eens zijn dat je niet zomaar kunt martelen of vermoorden, dan is dat het begin van dialoog."

Ook benieuwd of Muntarbhorn gay is? "Dat is privé. Maar ik respecteer wat u bent."

Indiase advocate: het hielp dat mijn tante lesbisch was

Vrouwen raken vaak ondergesneeuwd in de homorechtendiscussie. Toch moeten er alleen al in India (1,3 miljard inwoners) miljoenen lesbo's zijn. Hoe vergaat het hun? Een advocate vertelt, maar alleen anoniem.

"Je ziet meer liefdeshuwelijken, maar de meerderheid stapt nog steeds gearrangeerd of gedwongen in een heterohuwelijk. De meeste Indiërs wonen op het platteland en zijn arm. Vrouwen worden er onderdrukt, hun seksualiteit bestaat niet eens. Ze hebben er niet eens de woorden voor om uit de kast komen."

"Toch worden ook plattelandsvrouwen verliefd op elkaar. Dat is levensgevaarlijk. Soms lopen ze samen weg. De familie beschuldigt de oudste of mannelijkste meestal van ontvoering. Het stel krijgt dus politie achter zich aan. Ze zijn meestal jong, arm en hebben geen goed plan, en ze worden teruggebracht naar de familie 'die het beste weet wat een ideale dochter is'. En als ze boffen, zegt een rechter: het zijn twee volwassenen, zij mogen zelf beslissen."

"Ik noem mezelf queer, mijn geschiedenis is fluïde. Met dat woord stop je mensen niet gelijk in een hokje. Iedereen heeft toch vloeibare ervaringen? In mijn studie en op mijn werk is het geen probleem. Ik bof dat ik geboren ben in een welvarend, vrij progressief milieu. En dat mijn tante lesbisch was, maakte het voor mij makkelijker. Toch worstelt mijn moeder ermee en oudere familieleden zijn niet op de hoogte. Daarom geef ik mijn naam liever niet."

"Je mag India niet reduceren tot het stereotype van een conservatief patriarchaat. Er zijn enorme tegenstellingen, en er is veel verzet tegen het giftige opkomende hindoe-nationalisme. Al jaren is er discussie over het decriminaliseren van homogedrag. Dat is nu aan het hooggerechtshof. In grote steden is er meer ruimte voor queers. In Delhi is dat exclusief de Engelstalige elite, maar in Calcutta is het veel gemengder. Je ziet nu dat kleinere steden als Lucknow ook een pride-optocht hebben."

De naam van de advocate is bij de redactie bekend.

'Faces and Phases'

De foto's op deze pagina's komen uit 'Faces and Phases' van de Zuid-Afrikaanse Zanele Muholi, die de levens van lesbiennes en transgenders vastlegt. Hoewel de Zuid-Afrikaanse grondwet alle vormen van discriminatie verbiedt, kampen lesbo's in townships met marteling, 'genezende' verkrachting en moord.

Zanele Muholi: tot 15/10, Stedelijk Museum, Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden