Homo- én heteropubliek moet het snappen

Activisten willen ze zichzelf niet noemen, maar een boodschap hebben ze wel. Rob Epstein en Jeffrey Friedman, makers van de documentaire 'The celluloid closet', laten zien hoe Hollywood omgaat met homoseksualiteit. “Het is geen boze film, maar ik hoop wel dat hij woede oproept bij de kijker.”

Enigszins aangeslagen door het verkennen van het Amsterdamse uitgaansleven nemen Epstein en Friedman plaats in een verlaten hoek van de Hiltonbar. Met een verwijzing naar Ben Bradlee's aanduiding voor zijn twee Watergate-journalisten kan het duo zonder bezwaar worden samengevat als 'Friedstein'. Hun antwoorden sluiten naadloos op elkaar aan, evenals elkaars correcties van feitelijke foutjes. De samenwerking tussen Epstein en Friedman dateert dan ook al van 1987, toen ze samen de in San Francisco gevestigde produktiemaatschappij Telling Pictures oprichtten. Friedman had toen al meegewerkt aan Epsteins documentaire 'The times of Harvey Milk', in 1985 bekroond met een Oscar. In 1990 ontvingen de filmmakers een tweede Oscar voor 'Common threads' stories from the quilt'.

En nu maken ze furore met 'The celluloid closet', een onderhoudende documentaire die met tal van filmfragmenten, aan elkaar gepraat door betrokkenen, laat zien hoe Hollywoodfilms in de verschillende decennia homoseksualiteit hebben verbeeld. Hoewel gebaseerd op het gelijknamige standaardwerk van de overleden filmhistoricus Vito Russo, zien de makers ook duidelijke verschillen tussen boek en film. Waar Russo per film uitgebreide analyses bood, kozen zij voor een geïllustreerd verhaal. Epstein: “Veel van onze conclusies komen overeen met die van Vito, maar bij ons gebeurt dat in de overkoepelende context van het verhaal. We hebben alleen fragmenten gebruikt die het verhaal ondersteunen.” Friedman: “Bovendien kwamen er fragmenten bij door de interviews. De jeugdherinnering van Tom Hanks bracht ons bij 'Vanishing point' en 'Thelma & Louise' hadden we zonder het commentaar van Susan Sarandon niet opgenomen.”

Diepgravende analyses hoeft men in 'The celluloid closet' niet te verwachten, de nadruk ligt op het amusement. Vooral het ontmaskeren van verborgen verwijzingen naar homoseksualtiet, noodzakelijk om de censuur te omzeilen, levert aanstekelijk materiaal op. In de Amerikaanse pers werd de aanpak vergeleken met die van 'That's entertainment', een bekende serie compilaties van Hollywoodklassiekers. Friedman: “Vito hield heel veel van film, maar hij haatte de manier waarop Hollywood met homo's omgaat. Voor de film hebben we gekozen voor die filmliefde, niet voor de haat.”

Epstein: “Ik hou niet van films die mij een boodschap opdringen. Ik zie liever een film die me uitdaagt zelf conclusies te trekken. Bovendien zit er genoeg analyse in de film, in de opbouw, de vertelstructuur, de interviews. Wij zijn niet tegen analyse, we zijn tegen polemiek.”

De kwaadheid zit volgend de makers in de montage: in de serie fragmenten van homoseksuele zelfmoordenaars of psychopaten, of het spervuur aan scènes waar 'faggot' als scheldwoord wordt gebruikt. Friedman: “Ik beschouw mijn werk niet als activisme, dat is voor mij teveel verbonden met een heel praktisch doel en resultaat op korte termijn. 'Harvey Milk' draait al elf jaar en ik weet dat het een belangrijke film is. 'Common threads' maakt ook nog steeds veel los. Het gaat mij meer om een verschuiving in mentaliteit, dat is een veel duurzamer effect.”

Ook het bereiken van een zo breed mogelijk publiek speelde een rol bij het 'populariseren' van het onderwerp. De makers van 'Philadelphia' hebben vaak gezegd dat ze pas tevreden waren als ze mensen zouden bereiken die voorheen rondliepen met vooroordelen over homo's en aids. Epstein: “De film mocht niet exclusief zijn, maar moest juist uitnodigend zijn. Daarom hebben we testscreenings gehouden met zowel homo- als heteropubliek. Sommige dingen bleken voor homo's meteen duidelijk, voor hetero's niet omdat we te weinig context gaven. Zij bestreden dan onze interpretatie, vonden dat we overal homoseksuele verwijzingen in zagen. Het gaat ons niet om een dwingende interpretatie, wij bieden alleen een andere manier om tegen die films aan te kijken.”

Friedman toont zich hier iets strijdlustiger: “Wij proberen de mainstream een stapje verder te krijgen. Voor mijn gevoel krijgen wij een hetero-publiek zover dat ze onze waarden accepteren. Ik wil in ieder geval geen compromissen sluiten om een breder publiek te bereiken.”

Epstein: “Dit is een belangrijk verhaal voor homo's. Het gaat over onze geschiedenis en hoe die geschiedenis is geïnterpreteerd door de populaire cultuur. Maar er is geen enkele reden om het verhaal zo te vertellen dat je homo moet zijn om het te kunnen waarderen. Ik vind het het leukst als er zowel homo- als heteropubliek naar onze film komt en er zijn niet zoveel homofilms waarbij dat het geval is.” Bij de suggestie dat 'The birdcage' dat wel bereikt, zijn de twee het onmiddellijk weer met elkaar eens. In koor, lachend: “That's not a gay film!” Die platte hitfilm 'Dumb and dumber', dat was pas een 'gay film', die zouden ze nog wel eens willen ontleden op zijn homoseksuele subtext.

De mooiste anekdote in de film is die van schrijver Gore Vidal, die vertelt hoe hij 'Ben-Hur', buiten medeweten van acteur Charlton Heston, voorzag van een homoseksuele ondergrond. In combinatie met de getoonde fragmenten maakt Vidals verhaal een volstrekt geloofwaardige indruk. Zeer tegen de zin van Heston, die Vidal onlangs in een ingezonden brief in Time een leugenaar noemde. De affaire-Heston blijkt nog verder te reiken. Epstein en Friedman ontvingen ooit een Oscar uit handen van Heston, en ze vroegen hem in een brief om toestemming de fragmenten uit 'Ben-Hur' te gebruiken. Vol bewondering voor het fraai opgestelde en poëtische antwoord, vertellen Epstein en Friedman hoe Heston die toestemming weigerde. Zijn brief was een lang betoog, waarin hij de filmmakers verzekerde dat Michelangelo beslist geen homo was geweest. Heston had de brieven van de kunstenaar gelezen, en elke verwijzing dienaangaande ontbrak. Epstein en Friedman worden er nog steeds vrolijk van.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden