Hommage aan geleerde zwerver die overal Christus' wijsheid zag

Van onze kerkredactie

In de Grote Kerk daar werken geestverwanten en bewonderaars zondag een uitgebreid programma af, dat uitloopt in een door de Ikon uit te zenden vesper. Kinderen, uit Tsjechoslowakije en Nederland, komen er Comenius' schoolboek Orbis Sensualium Pictus uitbeelden.

In dezelfde kerk is op 13 mei een wetenschappelijk colloquium over o. a. Comenius en de oecumene. Vier dagen later wordt in de Naardense Weeshuiskazerne het nieuwe Comenius-museum geopend.

Veelzijdigheid

Hoewel zijn pedagogische nalatenschap de meeste aandacht is blijven trekken, ontwikkelde Comenius originele ideeen op vele, tegenwoordig meestal strikt gescheiden, wetenschappelijke terreinen. Deze veelzijdigheid strookte met zijn 'pansofische' denkbeelden. De hele wereld zag hij als doortrokken van de wijsheid van God in Christus. Iedereen - Indianen en negers niet uitgesloten, een destijds niet algemeen gangbare zienswijze - kon daaraan deelhebben, mits op de juiste wijze geschoold en opgevoed.

Omdat hij in de verbeterbaarheid van de mens geloofde, kon Comenius zich een rooskleurige voorstelling van de toekomst vormen: een gelukzalige wereld zonder oorlog en kerkelijke verdeeldheid. Aanwijzingen daarvoor vond hij ook in de Bijbel, waaruit hij opmaakte dat de wederkomst van Christus geen kwestie van onbepaalde tijd meer was. Het duizendjarig rijk was al begonnen, meende hij. Aan het einde daarvan zou Christus weerkomen. De wereld daarvoor in orde te brengen, beschouwde hij als het doel van zijn inspanningen.

Omzwervingen

Zijn eigen leven met het duizendjarig rijk te associeren vereist enige fantasie. Hij groeide op in Moravie en werd voorganger bij de Boheems-Moravische broederschap, een protestants kerkgenootschap. Toen in de Dertigjarige Oorlog (1618-48) de roomse Oostenrijkse Habsburgers huis begonnen te houden in Moravie en Bohemen, vluchtte hij. In Polen hielp hij de Boheems-Moravische broeders in ballingschap organiseren. Later verbleef hij in Engeland, in Zweden, weer in Polen (als bisschop), in Hongarije en - van 1656 tot zijn dood - in Amsterdam, met zijn derde vrouw en enkele van zijn kinderen.

Ook Comenius zelf moet als mens voor verbetering vatbaar zijn geweest. Zo vond de gereformeerde pedagoog en theoloog prof. J. Waterink in zijn leven maar weinig sporen van de tolerantie die hij predikte. Wat Waterink ook bedenkelijk achtte, was dat Comenius, uit afkeer van de Habsburgers, eerst de Franse koning en vervolgens de sultan van Turkije liet vragen of zij misschien interesse hadden in de Europese keizerskroon.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden