Homerus voltooide Engelands historie

In zijn artikel 'In Late Bronstijd zag de wereld er heel anders uit' (Trouw, 23 juni) geeft S. W. Verstegen een onjuiste visie op mijn boek 'Waar eens Troje lag'. Ofwel bedoeld als desinformatie (zoals al eerder is getracht door anderen) ofwel te wijten aan het onvermogen tot zorgvuldig lezen.

Ten dele was het misschien mijn fout dit boek niet te schrijven als een schoolboek maar meer als een detective, om de lezers het plezier te gunnen zelf mee te denken. Zo kan het gebeuren dat niet iedereen de drie hoofdargumenten weet te onderscheiden van de vele bijzaken, zoals klimaat, bomen, paling, oesters enz. Deze hoofdzaken zijn, zoals ik onlangs heb uiteengezet voor de Classical Society van de Universiteit van Cambridge, heel kort samengevat, de volgende (de redactie van Trouw beschikt over de volledige tekst):

De chronologie van plaatsnamen.

De meeste plaatsen en landen die Homerus noemt, zoals Egypte, Syrie, Kreta, Lesbos en Cyprus, hadden in zijn tijd heel andere namen, zoals men nu wel degelijk weet. Volgens Herodotus zijn plaatsnamen in Griekenland en het Middellandse Zeegebied later veranderd door de Pelasgen (Zeevolken). Het feit dat Zeevolken van de Atlantische kusten al gedurende het tweede millenium v. C. doordrongen in de Middellandse Zee, verklaart waarom enkele plaatsnamen, vooral afkomstig uit Spanje en Scandinavie, al bestonden in Griekenland ten tijde van Homerus (1200 v. C., niet 750 v. C.) en daarmee enkele andere facetten van hun cultuur, zoals verscheidene godennamen en strijdwagens.

De culturele kenmerken.

Beschrijvingen van de cultuur in Homerus' epos kloppen niet met die van Mycene, in het bijzonder de crematie van zijn dode helden. In het tweede millenium v. C. kenden in Europa alleen de Kelten de crematie. Homerus vermeldt nergens gouden maskers, zoals Schliemann in Mycene vond. Homerus bevestigt de Keltische oorsprong door de vermelding van de 'glorieuze Galatea', die volgens andere antieke bronnen de legendarische moeder was van de Kelten, de Galliers en de Illyriers (die in Griekenland gesignaleerd werden door Thucydides). Galatea was ook de tante van Achilles (als speciaal eerbetoon in een tijd toen er nog geen militaire of civiele onderscheidingen bestonden).

De getijden.

Deze zijn niet "Wilkens' interpretatie van iedere golf in het epos" , zoals Verstegen schrijft. De Grieken gebruikten nooit het woord 'oceaan' voor de Middellandse Zee en Homerus beschrijft bijvoorbeeld het ebben van de oceaan met hetzelfde woord dat hij elders gebruikt voor een terugtrekkende beweging op het slagveld: apsoroos. De Griekse geograaf Strabo schreef 2000 jaar geleden al dat Homerus bekend was met getijden en dat daarom vele van zijn plaatsen in de Atlantische Oceaan gezocht moesten worden. Helaas was zijn advies eerder moeilijk op te volgen, omdat het probleem onoplosbaar leek, terwijl bovengenoemde kwesties van plaatsnamen en culturele kenmerken gemakshalve werden genegeerd.

Deze drie zaken vormen de kern van mijn betoog.

Omdat Schliemanns ruine in Turkije uiteindelijk niet het Troje van Homerus blijkt te zijn - zodat prof. Finley heeft voorgesteld de Trojaanse Oorlog te schrappen uit de Griekse geschiedenis - is het epos nu weer tot sprookje verklaard. Dit is wel een gemakkelijke maar niet de juiste oplossing, onder andere omdat het voor een sprookje veel te veel geografische namen, beschrijvingen, afstanden bevat. Bovendien vinden al deze details hun logische verklaring aan de Atlantische kusten (of er, volgens Verstegen, in de Bronstijd meer bos was in het gebied van de Middellandse Zee heeft daar dus niets mee te maken).

Realiteit en symboliek

Verder heb ik uitgelegd dat niet alles in Homerus letterlijk moet worden opgevat, maar dat realiteit en symboliek perfect te scheiden zijn. De situering van de eilanden in de Odyssee bijvoorbeeld is belangrijk voor zeevaarders. Daarom worden de havens beschreven en wordt er verteld of er zoet water voorkomt. Natuurlijk woonden er inderdaad geen goden en was er geen leren zak met winden. Dit is zo'n overduidelijk symbool van de cyclonen die, volgens meteorologische kaarten, juist ontstaan in het gebied van Saba, dat ik dat niet heb uitgespeld voor de lezer.

Wat de bewoning van eilanden in de Atlantische Oceaan betreft: zeelieden kunnen zich natuurlijk tijdelijk met huisdieren en al op bepaalde plaatsen gevestigd hebben, waarvan tot nu toe verder elk spoor ontbreekt. Veel eilanden zijn nu ook kleiner dan vroeger door vulkanische uitbarstingen (Poseidon werd daarom door Homerus de 'Aardschudder' genoemd). En lama's, die volgens Verstegen "niet lang zouden overleven in het warme klimaat van Cuba" overleven zelfs in het hete Californie en ze worden ook gefokt in Nederland, waar ze zich goed aanpassen aan het klimaat.

Voorts "klaag" ik zeker niet dat er zo weinig olijfbomen in Homerus staan. Integendeel, het kwam juist goed uit dat ze alleen worden genoemd bij een regiment dat uit Zuid-Spanje bleek te komen, terwijl de beuken terecht werden genoemd in regio's die ik in Noordwest-Europa had geidentificeerd. Ik hoefde daarom "geen encyclopedie te raadplegen" om te weten of er ook nog beuken in Turkije staan.

Ik heb ook niet geschreven dat Middellandse Zeeschepen geen hoge voor- en achtersteven hadden, maar dat de stevens van de homerische schepen gelijkvormig waren zoals bij Vikingschepen, zodat ze in "beide richtingen konden varen" , zoals Homerus zegt.

Het is jammer dat Nederlandse versies van Homerus de 'Achaeers' abusievelijk als 'Grieken' vertalen, omdat dit storend is voor diegenen die mijn geografie bestuderen.

Trojaanse koningen

Ten slotte geloof ik dat er zeker eens Trojanen woonden in Noordwest-Turkije. Echter, de ruine van het gehucht bij Hissarlik was niet het 'grote, breedstratige Troje' van Homerus, maar een roversnest (in de woorden van de huidige archeoloog ter plaatse, Manfred Korfmann), bewoond door nazaten van Aeneas. Diens kleinzoon, Brutus, keerde met een leger naar Engeland terug, volgens de Middellandse auteur Geoffrey of Monmounth, om de eerste van een reeks Trojaanse koningen van Engeland te worden. Uit mijn studie blijkt nu dat Brutus inderdaad recht had op die troon, omdat hij familie was van de oude Priamus, koning van Troas (Engeland).

Dankzij Homerus en Geoffrey of Monmouth is de geschiedenis van Engeland nu compleet vanaf de Late Bronstijd tot heden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden