Holocaustmonument stuit op ontevreden buurtbewoners

Zijaanzicht van het Holocaustmonument met de muren van baksteen. Op iedere steen komt een naam van een slachtoffer. Beeld Holocaustmonument

Het nationale Holocaustmonument komt in de Amsterdamse Weesperstraat. Maar er is protest, tegen de plek en de omvang van het monument. Deze maand geeft de Amsterdamse bezwaarcommissie haar advies.

Jacques Grishaver (76) van het Auschwitz Comité is de drijvende kracht achter het nog te bouwen namenmonument. De inwoner van Diemen realiseerde in 2005 een Nederlands paviljoen in concentratiekamp Auschwitz. Bij de Auschwitz-lezing in 2011 trof hij de Amerikaans-Poolse architect Daniel Libeskind, die beroemd is geworden door zijn ontwerp van het Joodse Museum in Berlijn.

Ze raakten in gesprek over een Nederlands Holocaustmonument. “Ik wil het wel maken”, zei hij toen tegen Grishaver die naar lucht happend antwoordde: “Dat kunnen wij niet betalen.” Maar toch: de befaamde architect rekende een schappelijke prijs; overheid, bedrijven en particulieren doneerden al vijf miljoen euro. Libeskind’ eerste ontwerp voor het Amsterdamse Wertheimpark werd door de buurt afgekeurd. De keus viel daarna op een parkje aan de  Weesperstraat voor een  definitief ontwerp.

“Perfect want het was een Joodse straat”, zegt Grishaver.  "Ook de welstandscommissie oordeelde dat het prachtig in de lijn van de oude Joodse wijk ligt.” Maar daar denken sommige buurtbewoners anders over, zoals Petra Catz (64) van de Plantage Weesperbuurtvereniging. 

Samen

Het stoort haar dat het Auschwitz Comité meent als enige te kunnen bepalen hoe je goed herdenkt. “Een nationaal moment bouwen doe je samen”, zegt zij in haar woning in de vlakbij gelegen Plantagebuurt. “Nooit was er een wedstrijd voor een ontwerp of een discussie over de locatie. Het wordt een geschenk aan Amsterdam, dat in de toekomst voor het beheer en alle kosten opdraait”, aldus Catz. 

Oud-burgemeester Van der Laan en de gemeenteraad gingen twee jaar geleden akkoord met de plek. Het steekt Catz dat de gemeenteraad ‘er nul over gesproken heeft’. Het Parool kopte in 2014 al ‘schimmig besluit’, hoogleraren bestuursrecht spraken in april over ‘onbehoorlijk bestuur’ bij toewijzing van de plek. In andere steden wordt voor zo’n project een prijsvraag uitgeschreven, zegt Catz. “In Amsterdam kunnen we alleen op technische gronden bezwaar maken. Dat wringt.”

Eind december kwam de omgevingsvergunning die bouwen toestaat. De bezwaren die diverse omwonenden en buurtorganisaties hebben ingediend worden 15 mei besproken als hoorzitting in de bezwaarcommissie.

Hebreeuwse letters

Het ontwerp van Libeskind bestaat uit vier Hebreeuwse letters die voor In Memoriam staan. Bovenop wanden met 102.000 namen, één baksteen per vermoorde Nederlandse Jood, komen ‘zwevende’ stalen objecten die het ruisen van de bomen reflecteren. “Die zijn licht verdraaid ten opzichte van de wanden om een band te tonen tussen hen, ons en de toekomst”, licht Grishaver toe in het parkje naast de vierbaansweg.

Er is ook kritiek op de omvang van het beoogde monument. Hoogleraar Abram de Swaan schreef in 2016 dat ‘het een misvatting is dat je iets enorms met iets enorms moet herdenken’. Het monument van Libeskind wordt namelijk 380 meter lang en steekt op punten zeven meter boven het maaiveld uit. De Swaan noemde de namenwand bovendien ‘een cliché’.

“Je hoeft het niet mooi te vinden”, reageert Grishaver. Zijn er niet genoeg monumenten? Moet het zo groot? “Nergens anders in Nederland is een monument voor alle vermoorde Joden, Roma en Sinti. 102.000. Dat is een volle Arena én een volle Kuip. Het is juist de bedoeling dat bezoekende scholieren zo de omvang zien van de catastrofe”, zegt de voorzitter van het Auschwitz Comité. De visuele overlast vindt hij beperkt: “Alleen automobilisten en de bewoners van de studentenflat ertegenover kijken ertegenaan.”

Alternatief

Er is een alternatief ontwerp voor de Hebreeuwse 'In Memoriam'-letters van architect Daniel Libeskind op de locatie Weesperstraat. Het kwam er op eigen initiatief, vanwege een gebrek aan een ontwerpwedstrijd.

Beeldend kunstenaars Roos Theuws en Marien Schouten ontwierpen twee glazen wanden van veertig meter breed en achttien meter hoog, waarlangs water stroomt. Daartussen rijden de trams. Die waterpartij op het Mr. Visserplein kan het plein met de tunnelruimte eronder verbinden, waar 1500 vierkante meter beschikbaar is voor een namenmonument .

Voordeel van de ruimte onder het Mr. Visserplein is dat het rustig is, open en besloten, met uitgangen naar de belangrijke Joodse gebouwen aan het plein. En het kan 's avonds gemakkelijk worden afgesloten. Jacques Grishaver van het Auschwitz Comité wijst de variant resoluut af: “Dan stoppen ze ons weer onder de grond. Onacceptabel."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden