Holocaust / 'Pius XII een anti-semiet'

Daniel Goldhagen heeft opnieuw een fel omstreden boek geschreven. Dit keer over 'de rol van de rooms-katholieke kerk in de Holocaust en haar onvervulde plicht tot eerherstel'. Begin deze week was de Amerikaans-Joodse politicoloog in Nederland. Trouw sprak met hem. ,,Het oorlogsverleden van de rk kerk is ernstig bezoedeld en daarom is het hoog tijd voor een financiële, maar vooral morele Wiedergutmachung.''

door Ton Crijnen

Voor Daniel Goldhagen staat het volkomen vast: ,,Paus Pius XII was een notoire antisemiet en de katholieke kerk stond doorgaans welwillend tegenover de Duitse uitroeiingsimpulsen. Daarom dient de kerk nu openlijk schuld te bekennen en de schade te herstellen''.

Goldhagen, hoogleraar in Harvard en auteur van de bekritiseerde bestseller 'Hitlers willige beulen' (1996), was deze week in ons land om er de vertaling van zijn jongste studie te promoten. Die gaat over de rol van de rk kerk in de Holocaust en haar 'onvervulde plicht tot herstel'. In Duitsland, waar het werk al eerder uitkwam, leidde het tot felle discussies. Het aartsbisdom München eiste zelfs een publicatieverbod wegens een foutief onderschrift dat ook in de Nederlandse editie voorkomt: Verzetsbisschop Faulhaber wordt met de SA geassocieerd (Francien Schuursma, hoofd publiciteit van de Bezige Bij: ,,We zullen de vergissing in een tweede druk corrigeren'').

In de lounge van een Amsterdams hotel haalt Goldhagen zijn schouders op over alle kritiek. ,,Afleidingsmanoeuvres! Oneerlijke reacties die zichzelf zullen ontmaskeren.'' Vragen over forse fouten die in zijn jongste boek over de Holocaust voorkomen -zie Trouw van 3 oktober- wuift hij weg: ,,Laat we ons niet verliezen in details. Het gaat om de hoofdlijnen.'' Een ervan luidt volgens hem: als de rk kerk door de eeuwen heen alle Joden niet had vervloekt als moordenaars van Jezus, zou er nooit een Holocaust zijn geweest, hadden katholieken er niet aan deel genomen en zouden bisschoppen in die tijd geen uitspraken hebben gedaan die zo uit de mond van Joseph Goebbels hadden kunnen komen.

Goldhagen meent dat het een godswonder zou zijn geweest als Pius XII niet met antisemitisme was behept. ,,Hij kwam immers voort uit en stond aan het hoofd van een kerk die net zo antisemitisch was als de NSDAP. Zelfs na de val van Mussolini, juli 1943, liet Pius, via zijn persoonlijke vertegenwoordiger pater Pietro Tacchi, de nieuwe regering van Badoglio weten dat hij niet zou staan te juichen als men de anti-Jodenwetten integraal afschafte. Alleen Joden die zich hadden bekeerd tot het katholicisme of op het punt stonden dit te doen zouden er, volgens hem, van moeten worden uitgezonderd. Hij zei dit nota bene in een tijd dat het Vaticaan wist dat de Joden al bij honderdduizenden waren vermoord.''

Goldhagen wil hiermee overigens niet zeggen dat de paus direct verantwoordelijk was voor het uitroeien van zes miljoen Europese Joden. ,,Dat is natuurlijk Adolf Hitler geweest. Maar Pius XII heeft de Holocaust geen strobreed in de weg gelegd. Zelfs achter de schermen deed Zijne Heiligheid niets.''

Op de tegenwerping dat dit laatste aantoonbaar onwaar is -zie bijvoorbeeld de pauselijke interventies in Hongarije en Slovenië- reageert Goldhagen met een felle ontkenning. ,,Kom nou toch! Zelfs toen Rome door de geallieerden was bevrijd en hij dus geen enkel gevaar meer liep, liet Pius XII geen woord van protest horen tegen het feit dat op datzelfde moment in het nog door de Duitsers bezette Triëst alle Joden werden afgevoerd naar de vernietigingskampen.''

Goldhagens conclusie: ,,Het blazoen van paus en rk kerk raakte in de periode 1933-1945 ernstig bevlekt''. Waarna hij benadrukt dat de protestantse kerken, met uitzondering van die in nazi-Duitsland, zich veel beter gedroegen.

De katholieke kerkleiding kwam volgens hem onder het nazisme tot de 'verbijsterende conclusie' dat ze de vervolging en zelfs het vermoorden van de Joden maar beter kon toestaan. In een aantal gevallen deed men er zelfs aan mee. Dat sommige bisschoppen, priesters en leken zich tegenover de Joden wél menselijk en zelfs moedig hebben gedragen, doet volgens Goldhagen niets af aan het feit dat de kerk als geheel 'een bedroevend fout' oorlogsverleden heeft. ,,Katholieke historici proberen dit, met hulp van Rome, te verdoezelen door de feiten te verdraaien. Mijn bewering stoelt echter op een schat aan betrouwbare documentatie.''

Dat hij voor zijn nieuwe boek zelf geen archiefonderzoek heeft gedaan, maar zich baseerde op -ten dele nogal omstreden- studies van anderen, noemt de Amerikaan volkomen verdedigbaar. ,,Dit werk is een morele afrekening. Niet een op eigen archiefonderzoek gefundeerd feitenrelaas waarin het 'hoe' en 'waarom' aan de orde komen. Dit laatste werd al vele malen gedaan, het eerste nog nooit. Mijn studie handelt over vragen als: Op welke manier was de rk kerk schuldig? Wie zijn er verantwoordelijk voor het herstel van de schade? En hoe moet dat herstel gebeuren? Want wie objectief naar de historische feiten kijkt kan slechts tot de conclusie komen dat de kerk een duidelijke plicht tot schadevergoeding heeft: financieel, maar vooral moreel.''

Morele Wiedergutmachung betekent in Goldhagens ogen niet alleen liturgische vernieuwing -,,in het officiële gebedenboek van de Amerikaanse katholieken staat nog steeds het antisemitische Beklag Gods''- en voorlichting -,,er zijn in Europa en de VS zelfs nu miljoenen katholieken die geloven dat de Joden en niet de Romeinen Jezus hebben gedood''- maar ook een grondige 'ontsmetting' van het ,,door en door antisemitische'' Nieuwe Testament. Inclusief de Handelingen van de Apostelen bevat deze, heeft Goldhagen vastgesteld, 450 anti-Joodse passages. ,,Van Lucas en Mattheüs die Joden 'addergebroed' noemen tot en met de apostel Paulus met zijn bewering dat Joden geen vergeving kunnen krijgen via de Joodse bijbel. Wat dat betreft deugen die boeken niet.''

Op de vraag hoe zo'n 'ontsmetting' zou dienen plaats te vinden, houdt de Amerikaan aanvankelijk de boot af. ,,Het is niet aan mij de rk kerk voor te schrijven hoe ze met haar gewijde teksten dient om te gaan.'' Maar Goldhagen zou Goldhagen niet zijn als hij niet toch met een aanbeveling kwam. ,,Men zou bij elke antisemitische passage in het Nieuwe Testament een gedetailleerd commentaar kunnen afdrukken waarin de aantijgingen worden gecorrigeerd.''

Overigens ontkent hij niet dat er sinds Vaticanum II (Nostra Aetate) veel is verbeterd in de houding van de rk kerk tegenover het Jodendom, maar wat het eigen oorlogsverleden betreft noemt hij de genomen stappen 'principieel ontoereikend'. Goldhagen: ,,De kerk weigert nog steeds haar substantiële bijdrage en soms zelfs directe deelname aan de vernietigende vervolging van de Joden te erkenen. Zolang dit niet gebeurt, is een echte dialoog met het Jodendom niet mogelijk.''

Daniel Goldhagen: Een morele afrekening, de rol van de katholieke kerk in de Holocaust en haar onvervulde plicht tot herstel. ISBN 9076682186. Manteau/De Bezige Bij, Antwerpen/Amsterdam, 382 blz-€ 29,50.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden