Hollands licht in wetenschap en kunst

Filosoof Klukhuhn over de grote culturele revolutie in de Gouden Eeuw

Overburen waren ze, Johannes Vermeer en Antoni van Leeuwenhoek. Ze woonden in Delft schuin tegenover elkaar. En ze hebben elkaar zeker gekend, want Van Leeuwenhoek was belast met de afhandeling van Vermeers nalatenschap.

Maar ook hun werk had raakvlakken. Van Leeuwenhoek opende dankzij de hoge kwaliteit van zijn eigenhandig geslepen microscooplenzen de poort naar de wereld van de micro-organismen. Van Johannes Vermeer, de 'meester van het licht', vermoeden kunsthistorici dat hij voor sommige schilderijen gebruikmaakte van een camera obscura, een kamer of kist waarin licht alleen kan binnendringen door een klein, van een lensje voorzien gaatje, waardoor op de tegenoverliggende wand een (omgekeerd) beeld van de buitenwereld wordt geprojecteerd.

André Klukhuhn schrijft over de schilder en de wetenschapper in zijn boek 'Licht'. De chemicus en filosoof heeft zijn sporen verdiend als een veelzijdig cultuur- en ideeënhistoricus, die onderhoudende beschouwingen over kunst, filosofie, wetenschap en technologie weet samen te smeden tot een totaalbeeld, dat menigmaal verrast door de originele invalshoeken. Een goed voorbeeld is zijn monumentale werk 'De geschiedenis van het denken'.

Ook in 'Licht' toont Klukhuhn zijn veelzijdigheid en zijn vermogen om ingewikkelde zaken voor leken inzichtelijk te maken. Hij schrijft over poëzie, schilderkunst en de ontdekking van het perspectief, maar ook over de kunst van het lenzen slijpen, de daarmee samenhangende uitvindingen van de telescoop en microscoop en de enorme wetenschappelijke revolutie die daarvan het gevolg was.

Klukhuhn besteedt veel aandacht aan Nederlanders in de Gouden Eeuw. In de ondertitel van zijn boek wordt ook gesuggereerd dat dit het onderwerp is: 'De Nederlandse Republiek als bakermat van de Verlichting'.

Aan dit thema is inderdaad het eerste deel van het boek gewijd, 'Hollands licht in de filosofie'. Maar het gaat vrijwel alleen over de Fransman Descartes, die ruim twintig jaar in de Republiek heeft gewoond, en over Spinoza, die van Portugese afkomst was. Deze filosofen stonden eveneens centraal in de grote studie over de 'Radicale Verlichting' van Jonathan Israel, die daarnaast veel aandacht besteedde aan de grote rol van hun Nederlandse volgelingen in de verbreiding van het verlichtingsdenken.

Klukhuhn werkt dat laatste echter nauwelijks uit en gaat, onder de kop 'Hollands licht in de wetenschap', over op de uitvindingen van de telescoop en microscoop, beide in de Republiek gedaan. Hij beklemtoont dat het zand van onze stranden een uitstekende grondstof was voor het heldere glas waarmee scherpe lenzen konden worden gemaakt - "een bepalende factor voor het tot stand komen van de grote culturele revolutie in de Gouden Eeuw".

Maar die revolutie komt in Klukhuhns hoofdzakelijk wetenschapshistorische benadering maar mondjesmaat aan de orde. Bovendien wijst hij zelf op de lange buitenlandse voorgeschiedenis van de uitvindingen en op de grote rol van buitenlanders zoals Kepler en Galilei bij de verdere ontwikkeling ervan.

Ook de titel van het derde deel, 'Hollands licht in de kunsten', zet de lezer op het verkeerde been. De eerste helft is een (op zichzelf interessant) overzicht van de in het buitenland gedane ontdekking van het ruimtelijk perspectief en van het clair-obscur in de schilderkunst, pas daarna komt Vermeer aan de beurt.

In de stukken over de dichters Vondel, Huygens en Hooft komt het hoofdthema (Licht) nauwelijks uit de verf. En zelfs dan gaat het niet eens over het door menig buitenlandse kunstenaar bezongen typisch 'Hollandse' licht, maar over het goddelijke of Italiaanse. Het is jammer dat dit boek, vergeleken met wat het allemaal belooft, toch een beetje als los zand aan elkaar hangt, al heeft dat zand nog zo'n goede kwaliteit.

André Klukhuhn: Licht. De Nederlandse Republiek als bakermat van de Verlichting De Bezige Bij; 254 blz. euro 19,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden