Hollands Glorie van KLM vliegt alleen nog in andere landen

Het afscheid van Fokker bij de KLM heeft geleid tot het boek 'Dutch at heart', van een stichting van vliegtuigliefhebbers. Informatie: fokker-70.nl Beeld RV

Met het afscheid van de laatste acht Fokkers door de KLM eindigt komend weekeinde een hoofdstuk in de luchtvaartgeschiedenis.

Feestmuziek vult de hal van het KLM-hoofdkantoor in Amstelveen op een vrijdagmiddag begin oktober. Het KLM Orkest treedt op en speelt Shirley Bassey's 'This is my life'. Het concert eindigt met 'Lang zal hij leven'. De oudste luchtvaartmaatschappij viert de 98ste verjaardag. Enkele etages hoger in het glazen kantoor van KLM-directielid Boet Kreiken overheersen andere emoties. Want de KLM stopt met Fokker. Na 97 jaar.

Zaterdagavond 28 oktober landen voor de laatste maal Fokkers van KLM Cityhopper op thuisbasis Schiphol. De Fokkers 70 arriveren uit Düsseldorf, Norwich, Hannover, Brussel, Luxemburg en Londen. Een historisch moment. "Het is voorbij", vertelt Kreiken. "Echt voorbij. Als ze weer wegvliegen, is Fokker bij de KLM geschiedenis."

Vaarwel Fokker

De F70 is het laatste Fokker-type waarvan de KLM afscheid neemt. KLM Cityhopper verkoopt daarvan de laatst overgebleven acht. Het is de kortere versie van de F100, bedoeld voor de kortere vluchten. Fokker bouwde er tussen 1993 en het faillissement in 1996 in totaal 48. In de hoogtijdagen telde KLM's Fokkervloot 26 F70's en 22 F100's. De F100 is al uit dienst. Eentje staat op het panoramadek van Schiphol. Op Kreikens bureau prijkt een F70-schaalmodel in KLM Cityhopper-uitvoering. De sokkel meldt: 'A true Fokker supporter'. Hij pakt het model en laat details zien. "Gaaf hè", zegt hij waarderend. "Een eervol gebaar van de directie van Fokker bij mijn afscheid van KLM Cityhopper." Kreiken is sinds deze maand Executive Vice President Customer Experience KLM.

De KLM neemt komend weekeinde groots afscheid. De laatste reguliere Fokkervluchten zijn volgeboekt door vliegtuigfans. De allerlaatste vlucht komt zaterdagavond om half negen binnen uit Londen, de eerste stad waarop de KLM ooit vloog. Als de laatste passagiers het toestel, de PH-KZU, verlaten hebben, volgt een ereronde op Schiphol en een watersaluut door blusvoertuigen.

Maar het is daarna niet over en uit met de Fokker-toestellen die zijn geland, want zij vinden nieuwe eigenaren in onder meer Papoea- Nieuw-Guinea en Peru. Het is ook niet over en uit met luchtvaartbedrijf Fokker. Als ontwikkelaar en fabrikant van vliegtuigen ging Fokker in 1996 weliswaar failliet, maar belangrijke bedrijfsonderdelen werden gered. Ze behoren sinds 2015 tot het Britse GKN Aerospace.

Toch is er emotie. Fokker-vliegtuigen verdwijnen uit het leven van de Nederlander. Nooit meer korte vluchten in Europa met een 'eigen' Nederlandse Fokker. Geen typisch Fokker-interieur met twee stoelen links en drie rechts. Geen maatschappij vliegt nog standaard met Fokkers op Schiphol, hoogstens een enkeling, bij hoge uitzondering.

Wereldproduct

De vliegtuigfabriek, gesticht door Anthony Fokker (1890-1939), zette Nederland op de wereldkaart toen de luchtvaart in de kinderschoenen stond. Wat Nederland met de auto niet lukte, lukte met het vliegtuig wel: een wereldproduct verkopen. Kreiken roemt de Fokker 70: "Het is het mooiste industriële product dat Nederland geleverd heeft met een zeer uitgebalanceerde lijn."

Het afscheid bij de KLM is desondanks onvermijdelijk. Kreiken geeft de vliegtuigen geen make-over uit nostalgische gevoelens. Onbetaalbaar, stelt hij. Niet alleen de onderdelen raken schaars, ook het personeel zou speciaal voor de Fokkers getraind moeten blijven. De Cityhopper-formule vereist bovendien toestellen die dagelijks zeven keer opstijgen en landen, zwaarbelaste werkpaarden.

Warme woorden overheersen bij de KLM en GKN Fokker aan het einde van hun relatie. De staart van PH-KZU draagt een groot portret van Anthony Fokker. Op de romp prijkt een enorm Fokker-logo met 'Thank you!'. Tegelijkertijd zwaait ook een andere trouwe Fokkerklant, Austrian Airlines, het type uit. Op de Oostenrijkse Fokkers 100 staat groot: 'Austrian says goodbye Fokker'.

Ruzie

De lange relatie kende ups en downs. KLM-pionier Albert Plesman en de eigenzinnige Anthony Fokker hadden vaak ruzie, al sinds 1920, beschreef Fokker-biograaf Marc Dierikx. Fokker bouwde in de Eerste Wereldoorlog militaire vliegtuigen in Duitsland. Dat lag na de oorlog gevoelig. Toch bouwde het bedrijf, zonder Plesman vooraf in te lichten, in Duitsland de eerste KLM-Fokkers, voor de Londen-lijn.

KLM en Fokker voelden zich, ook door de politiek, wel tot elkaar veroordeeld, constateert Dierikx. Was het bij KLM Cityhopper vanzelfsprekend Fokker te vliegen? Op enkele Saabs na was het immers altijd Fokker. "Nooit is iets vanzelfsprekend", meent Kreiken. Maar hij beaamt dat de Nederlandse afkomst wel meespeelde. "Fokkers waren bovenal goede machines waarop we trots waren."

Fokkers met propellers, eerst de F27-Friendship, later de Fokker 50, werden vanaf 1966 ingezet door de NLM Cityhopper. KLM's dochtermaatschappij verzorgde de binnenlandse vluchten tussen Schiphol en regiovliegvelden in Maastricht, Twente en Groningen. "Toen waren er nog geen goede rijkswegen", verklaart Kreiken die noodzaak. "Reizen naar Schiphol duurde lang met de auto."

Schiphol kreeg een intercitystation, Nederland meer snelwegen en de NLM werd KLM Cityhopper, dat ging vliegen op grote steden in buurlanden. Daarmee kon Schiphol met zijn grote intercontinentale lijndienstennetwerk worden gevoed met extra passagiers. Cityhopper bestelde Fokker-vliegtuigen met straalmotoren, de F28, F70 en F100.

Mooie jaren waren het, vertelt Joost van de Griendt. De 56-jarige oud-Fokkermanager publiceerde het boek 'Doorgevlogen' met interviews over wat hij en zijn collega's met hun Fokker-ervaringen deden na het faillissement. "Werken bij Fokker was werken in de wereld van Peter Stuyvesant", vertelt hij over zijn loopbaan en het trotse Hollands Glorie-gevoel.

Van de Griendt vloog de wereld rond om orders binnen te slepen. "Fokker was een bijzonder bedrijf waar je met 10.000 man met een collectieve ambitie werkte aan twee vliegtuigtypes", zegt hij. "Zoveel vliegtuigfabrikanten zijn er niet. Het was een wereldomspannend bedrijf met één locatie: Nederland. Na een lange reis liep je zo de productiehallen in."

Somber gestemd is Van de Griendt allerminst. Fokker leeft immers voort als de fabrikant van geavanceerde vliegtuigonderdelen. "Het is als computers met 'Intel-processor inside'. In veel nieuwe vliegtuigen is het 'Fokker Inside', zoals de JSF en Airbus A380. Knap hoe Stork-Fokker, nu GKN Fokker, zich stapje voor stapje heeft ontwikkeld."

Ook GKN Fokker ervaart waardering voor het Nederlandse erfgoed bij de nieuwe Britse eigenaar. Fokkertopman Hans Büthker wordt topman van GKN Aerospace. Een van de activiteiten van GKN Fokker, met hoofdkantoor in Papendrecht, is de service aan de 400 Fokkers die overal nog rondvliegen. "De oudste nog operationeel zijn F27's uit 1959", weet GKN-woordvoerder Marianne Mulder.

Ook in Britse handen blijft de Fokkernaam voortbestaan, verzekert ze. Grote namen in de vliegtuigwereld winkelen graag bij GKN Fokker voor innovatieve techniek als bekabeling, landingsgestellen en lichtgewichtonderdelen. Nederland telt 3200 Fokkerbanen en toeleveranciers zijn goed voor evenzoveel banen. Fokker werkt met de TU's van Delft en Twente en luchtvaartkenniscentrum NLR aan innovaties.

Droom

Zal er ooit een nieuwe Fokker vliegen? Als het aan zakenman Jaap Rosen Jacobson ligt wel. Uit het faillissement van de Fokkervliegtuigfabriek nam hij de ontwikkelingsafdeling over. Met Rekkof, thans Netherlands Aircraft Company, tracht hij de moderne F130 te ontwikkelen. De NAC-bedrijfssite toont de Fokker 130 in vol ornaat. Daarnaar gevraagd licht Rosen Jacobsen zijn plannen echter niet toe.

Ook Kreiken en Mulder wijden weinig woorden van het NAC-project. Iets voor KLM, zo'n Fokker 130? "Geen interesse", luidt Kreikens commentaar, die wel Embraer aanprijst, de Braziliaanse opvolger van Fokker bij KLM. Mulder stelt dat erfgenaam GKN geen banden met NAC heeft en benadrukt dat GKN het Fokker-logo en merk bezit. Een miljoenenkrediet voor de F130-ontwikkeling bij NAC, dat klaarlag bij het Rijk, bleef onbenut.

De nieuwe Fokker blijft dus een droom. Het ontwikkelen van een vliegtuig en het starten van een complete fabriek kost miljarden, stelt Van de Griendt. Daarnaast is er een goede markt nodig voor zo'n project. Het aantal bouwers van passagierstoestellen is geslonken sinds de jaren negentig. Ook concurrent Saab stopte. Japan en China proberen juist levensvatbare vliegtuigindustrieën te starten.

Fokkers blijken gewild, ook als occasion. Ze vliegen veel in Zweden, Caribisch Nederland, Australië en Papoea-Nieuw-Guinea. Alliance Airlines in Australië koopt een hele Fokkervloot bijeen om mijnwerkers naar afgelegen mijnen te vliegen en voor diensten op exotische locaties als Groote Eylandt. In Australian Aviation legt topman Lee Schofield uit: "Fokker is betrouwbaar en zuinig. We vliegen er minstens nog tien jaar mee."

Fokkers 70 en 100 zijn technisch ideaal voor de outback. Hun straalmotoren hangen niet onder de vleugels, maar zitten hoger, bij het staartstuk. Zo komt er minder vuil in de motoren. Kreiken is blij dat de laatste Nederlandse Fokkers tevreden kopers vinden en dat ze niet hoeven worden gesloopt, zoals ooit enkele F100's. Het afscheid is al emotioneel genoeg voor de KLM-crew. "Je raakt vergroeid met toestellen waarop je vliegt."

Reden te meer om het afscheid bij KLM groots aan te pakken. Zo werd nog boven Zeeland een bedrijfsfilm met de F70 gemaakt. En het nieuwste porseleinen KLM-huisje voor businessclasspassagiers is Anthony Fokkers geboortehuis in Haarlem. Bij de voormalige Fokkerhangar op Schiphol-Oost is zondag de onthulling van een monument, een aambeeld met een staartstuk erop.

Als het weer en de vergunningverlening meezitten, vliegen de laatste Nederlandse Fokkers in formatie over de grens. Langs Anthony Fokkers Haarlem en het KLM-kantoor in Amstelveen. Dan buigen ze af naar zee, op weg naar hun kopers. Kreiken: "Alleen al van het idee dat ze zo wegvliegen, krijg ik rillingen."

Fokkers blijven gewild als occasion, een Australisch bedrijf vliegt er nog een jaar of tien mee door

Fokker 70

De Fokker 70 (1993-1996) is een vliegtuig voor regionale vluchten, een ingekorte versie van de Fokker 100. Van de F70 zijn 48 exemplaren gebouwd, waaronder het voormalige regeringstoestel PH-KBX dat ook tot dit jaar door KLM Cityhopper werd gevlogen. Kenia heeft nog een F70-regeringstoestel.

De F70 is bijna 31 meter lang, heeft ruimte voor 80 passagiers en kan maximaal 2400 kilometer vliegen. Bijzonder is dat voorop de vleugels geen remflappen zitten.

Een Fokker moet ten minste 30 jaar mee kunnen gaan. De prijs van een F70-occasion ligt tussen de 1 en 2 miljoen euro.

Lees ook: ACM: geen bemoeienis meer van KLM met Schiphol

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden