holland festival

AMSTERDAM - De doden kunnen ons toespreken, althans sinds de mogelijkheid bestaat stemgeluiden te registreren. Met gevoel voor theatraal effect maakte de Duitse componist Heiner Goebbels (1952) de stem van zijn overleden vriend en collega, de theatermaker Heiner Müller, tot de spil van 'Schwarz auf Weiss'. Dit muziektheaterstuk beleefde donderdag in het Holland Festival zijn Nederlandse première in het Transformatorhuis van de Amsterdamse Westergasfabriek.

Beduidzaam en theatraal werkte die zeer aanwezige stem van Heiner Müller vooral in de aanhef van een verhaal van Edgar Allan Poe, dat hij ooit (in het Engels) voorlas ten behoeve van een eerdere productie: “Jullie die lezen, zijn nog steeds tussen de levenden, maar ik die schrijf zal reeds veel eerder mijn weg naar het gebied van de schaduwen zijn gegaan”

Toch bleek 'Schwarz auf Weiss' geen somber relaas te geven over het verlies van een vriend. De achttien muzikanten van het Ensemble Modern gedroegen zich daarvoor bijwijlen veel te uitbundig.

Lukraak smeten ze met tennisballen naar het slagwerk, verzamelden allerlei soorten dempers in zinken emmers en stalden die vervolgens zorgvuldig weer uit. Ondertussen groepeerden en hergroepeerden ze zich ook tot allerlei wisselende formaties: een blaasorkest, een kwartet, een trio en uiteindelijk tot een strijkorkest.

Fluitketeltje

Niet de acteurs, want die waren er niet, niet de muzikanten, want die scharrelden maar wat rond, maar de instrumenten bleken de eigenlijke protagonisten bij Goebbels te zijn. Het meest treffend illustreerde de Japanse koto deze opzet.

Dit instrument (een soort citer) slaagde erin zichzelf prachtig te bespelen. Ook de piccolo-speler moest wachten op het initiatief van zijn instrumentarium. Vooraleer het water aan de kook raakte, dat hij eerst in een keteltje op een camping-gasje had gezet, kon hij niet spelen. Het stomende keteltje veroorzaakte via een gemonteerd mondharmonicaatje de drieklank die zijn serene fluitspel begeleidde. Maar ook in andere dan deze twee opvallende scènes voerden de instrumenten de regie.

In de fanfare toeterden alle achttien muzikanten (ook de strijkers) lustigjes op het blinkende koper. In het strijkorkest pullekten alle muzikanten (ook de blazers) aan hun gedistingeerde violen.

Flarden

Ondanks de mooie plaatjes die dit soms opleverde, stond de muzikale tekst voorop: prachtige instrumentale combinaties creërde Müller met bijvoorbeeld cymbalon, basgitaar en klavecimbel. Deze zorgvuldig gecreërde flarden muziek oorden nu eens uitbundig dan weer verstild en liepen naadloos in elkaar over.

De voortdurende beweging van de achttien muzikanten in het sobere decor - drie tritsen van tien tot twintig schoolbanken - kwam af en toe tot stilstand. Dan zorgde een theatrale ingreep voor een cesuur: een groot decorstuk viel om, een gordijn werd neergelaten of een van de speelse belichtingsideeën van Jean Kalman kreeg vrij spel.

Gissen

Slechts als terzijdes functioneerden daarbij de ingelaste teksten en citaten, die af en toe, als kwamen ze uit een andere wereld, door de speakers klonken. 'Schwarz auf Weiss' is niet te benoemen, niet als teksttheater, niet als muziektheater. Naar de diepere bedoelingen van de maker blijft het gissen, maar wellicht koesterde hij geen ander oogmerk dan 'iets moois' te produceren.

Het muziektheater van Heiner Goebbels borduurt voort op de tradities van Cage en Kagel maar het heeft inmiddels al in behoorlijke mate een eigen karakter gekregen. Met het Theater am Turm en het bereidwillige en meer dan voortreffelijke Ensemble Modern heeft hij in Frankfurt een uitstekende basis gevonden om zijn muziektheatrale ideeën verder vorm te geven.

Het Holland Festival heeft er goed aan gedaan zijn rijzende ster nu ook in Nederland onder de aandacht te brengen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden