'Hol niet van incident naar incident'

In het theologisch elftal analyseren twee godgeleerden een actuele kwestie. Vandaag: Hadden de juweliers in Deurne het volste recht twee overvallers dood te schieten, of is het recht op zelfverdediging toch aan beperkingen gebonden?

Mechteld Jansen
De voorspelbare tweespalt na een gebeurtenis als in Deurne beangstigt me. Er vormen zich meteen twee partijen. De ene juicht zelfverdediging per definitie toe, en de andere keurt die even automatisch af en ziet meteen de bijl aan de wortels van de rechtsstaat liggen.

Ik zou graag die tweespalt willen doorbreken. Positief is wel dat er in zulke situaties ineens zestien miljoen rechters in Nederland blijken te zijn. Iedereen heeft een oordeel. En dat betekent dat mensen niet normaal vinden wat er is gebeurd.

Een onbeperkt recht op zelfverdediging leidt tot wildwest. Als we gebruik van vuurwapens gerechtvaardigd gaan vinden, raken we steeds verder van huis. In discussies halen we twee begrippen vaak door elkaar: begrijpen en rechtvaardigen. Je kunt begrip hebben voor de juweliers in Deurne, maar er is wel onderzoek nodig naar de vraag of het vuurwapengebruik gerechtvaardigd was.

Ik spreek ook vanuit zelfkennis. Aan de ene kant ben ik een held op sokken en zou ik, als ik een inbreker tegenkwam, het liefst wegkruipen. Maar ik ben ook een ontplofbaar persoon. Dat merkte ik in Amsterdam toen twee rotjochies een koffertje roofden van de achterbank van mijn auto. Veel hebben ze er niet aan gehad want er zat alleen een toga in. De politie vond dat later grappig maar ik was op het moment zelf in alle staten. Er volgde een wildwest-rit, een taxichauffeur en ik achter die jochies aan. We kregen ze niet te pakken, maar als ik ze had kunnen grijpen, had ik ze alles kunnen aandoen. Stel je voor dat ik een vuurwapen had gehad, ik sta er niet voor in wat er dan zou zijn gebeurd. Ik vind daarom bezit en gebruik van vuurwapens niet gerechtvaardigd.

Voor die juweliers in Deurne heb ik begrip tot in het kwadraat. Maar het recht op zelfverdediging moet je niet zo ver oprekken dat ook vuurwapengebruik eronder valt. Als ik dat zeg, vinden mensen dat ik niet solidair ben met de juweliers. Dat is niet zo. Maar we moeten ophouden van incident naar incident te hollen en grote dingen te roepen.

Ik vind die twee partijen - de mensen die zelfverdediging altijd goedkeuren, en de anderen die zo snel een bedreiging van de rechtstaat zien - allebei gemakzuchtig. De eersten menen op grond van één tragische gebeurtenis meteen een tendens waar te nemen. Het heet dan bijvoorbeeld dat alle soorten overvallen steeds maar toenemen, terwijl ze de laatste jaren juist zijn afgenomen. Dat maakt de overvallen die wél zijn gepleegd niet minder erg. Maar als je een 'tendens' waarneemt die er niet is, klinkt steevast de roep om nieuwe maatregelen en wetten. Want 'we' vinden dat 'ze' er iets aan moeten doen. Vaak lossen die maatregelen weinig op en geven ze voornamelijk een valse illusie van meer veiligheid.

De andere partij staat vaak buiten de realiteit. Als ik in een lift word aangevallen, dan verdedig ik me, desnoods met onconventionele middelen. Wel moet ik bereid zijn later voor een rechter te verantwoorden wat ik heb gedaan. Maar kom niet na elk incident met een nieuwe regel. Het zal toch nooit lukken een volledig sluitende definitie te geven van gepast geweld, situaties verschillen altijd van elkaar."

Mechteld Jansen is hoogleraar missiologie aan de Protestantse Theologische Universiteit

Gerard de Korte
Er is veel sympathie voor het juweliers-echtpaar in Deurne, ook omdat ze al eerder zijn getroffen door een overval. Ik voel dat ook zo. Ik weet niet hoe ik zelf zou reageren op een inbreker.

Er is een keer bij mij ingebroken. Gelukkig heb ik er zelf niets van gemerkt. Wanneer je het ziet gebeuren, zou je gekke dingen kunnen gaan doen, zeker als je een vuurwapen hebt. Voor juweliers komt er bij dat ze al in de constante angst voor een overval leven.

Mijn empathie ligt daarom bij de juweliers, maar er zit wel een gevaarlijke kant aan de zaak. De overheid heeft een geweldsmonopolie. Eigenrichting is gevaarlijk. Je moet het beroep op zelfverdediging en noodweer niet te gemakkelijk maken. Toetsing door een rechter is absoluut nodig voor het behoud van het vertrouwen in de rechtstaat.

Pastoraal gezien zijn er alleen maar verliezers. Dat zijn de gedode overvallers en hun nabestaanden, maar zeker ook de juweliers. Het is geen kleinigheid als je twee mensen hebt doodgeschoten; dat is een zware psychische belasting.

Daarbij speelt ook de Marokkaanse achtergrond van de daders mee. Zeker na de tweet van Wilders waarin hij Rutte vraagt of hij nu ook juweliers-kinderen gaat troosten. Het klopt dat islamitische Marokkaanse en katholieke Antilliaanse jongeren gemiddeld erg vaak contact hebben met justitie. Maar ik denk niet dat zij ernstiger dan andere mensen zijn belast met de erfzonde.

Laten we de sociaal-culturele, sociaal-economische of eventuele andere achtergronden bestuderen. Daarmee komen we verder dan met de golf van emotie die ons nu overspoelt, mede als gevolg van de sociale media waar veel reacties op Deurne kunnen worden samengevat met: opgeruimd staat netjes. Het is de negatieve kant van de sociale media, ze kunnen een modderstroom van onderbuikgevoelens losmaken die verharding in de hand werkt.

De professionele journalistiek moet gevoel en feiten scheiden. Nederland is in vergelijking met de meeste andere landen een veilig land. Je krijgt nu ineens dat mensen, ook politici, steeds hardere uitspraken doen. Zoals staatssecretaris Teeven, die het een beroepsrisico van inbrekers noemt wanneer ze omkomen. In zijn functie is hij een symboolfiguur, en dan moet je voorzichtig zijn met machotaal.

Er is een tijd geweest dat er veel aandacht en begrip was voor de daders. Er was toen misschien te weinig oog voor de slachtoffers. Nu lijkt de slinger naar de andere kant door te slaan. Maar de nabestaanden van de daders hebben recht op een goed onderzoek.

Vergelding is ook in een beschaafde samenleving legitiem. Je hoeft geen Jan Softie te zijn, echte boeven moet je aanpakken. Maar er moet wel een evenwicht zijn tussen repressie en resocialisatie. Het christendom wil niet iemand voor eeuwig vastpinnen op een fout. Bovendien ligt in landen die de nadruk leggen op preventie de criminaliteit lager, bij voorbeeld in Scandinavië.

Ik betwijfel of de godsdienstige achtergrond te maken heeft met de hoge criminaliteit onder Marokkaanse jongeren. In de islam is stelen streng verboden. Ook de islam ziet de mens als een schepsel van God. Wie dat gelooft, respecteert ook de waardigheid van iemand anders. En verder zijn zoals gezegd Antillianen katholiek en doen ook leden van motorclubs vreselijke dingen, en dat zijn doorgaans evenmin moslims."

Gerard de Korte is bisschop van het bisdom Groningen-Leeuwarden

'Voor die juweliers in Deurne heb ik begrip tot in het kwadraat. Maar het recht op zelfverdediging moet je niet zo ver oprekken dat ook vuurwapengebruik eronder valt.'

theologisch elftal

Smalbrugge De Korte - Jansen - Kalsky Leegte - Van Vlastuin - Klapheck Tollefsen - Van der Graaf Borgman - Nissen

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden