Opinie

Hoge levensverwachting op zich is geen goed doel

Een te vroeg geboren baby in het Maxima Medisch Centrum Veldhoven. Beeld anp

LUC BONNEUX   We ontkomen niet aan keuzes in de zorg, vindt Luc Bonneux, arts en schrijver. 'Wie een voltooid leven achter de rug heeft, heeft minder rechten dan wie eraan begint.'

Wat voorspeld is, gebeurt zelden. Wat gebeurt, is zelden voorspeld. Voorspellingen zijn een mengsel van bestaande trends en door ideologie en industrie beïnvloede wensdromen en doemscenario's.

In de sterk gestuurde Nederlandse democratie leiden trends daarbij tot hoekige slingerbewegingen tussen 'links' (collectief, sociaal, genereus) en 'rechts' (eigen verantwoordelijkheid, individualistisch, zuinig). Dit korte essay is geen voorspelling, maar de reflectie van een rationeel optimist op trends en keuzen in de gezondheidszorg.

Gesloten levenslopen
In 2012 overschreed de wereldlevensverwachting de magische grens van 70 jaar. Geboortecijfers zijn in vrije val. Tegen 2070 zal de wereldbevolking verstandiger, gezonder en welvarender zijn dan ooit en ophouden met groeien. Ondertussen neemt de ecologische druk sneller toe dan de huidige bevolkingsgroei. Het wordt dringen, deze eeuw. Om beter te delen, moeten we beter kiezen.

Veroudering van een maatschappij ontstaat omdat bejaarden (een mooier en specifieker woord dan ouderen) uit grote geboortecohorten uit het verleden worden onderhouden door minder volwassenen uit kleinere recente geboortecohorten. Veroudering betekent toenemende en veranderende zorgbehoefte. Menselijke levenslopen zijn gesloten: ze hebben een begin en een einde. In een verouderende bevolking met lage sterfte komt dat einde vooral door ouderdomsaftakeling. Bij toenemende levensverwachting wordt de periode van ouderdomsaftakeling uitgesteld. Niet verlengd, niet verkort, niet voorkomen.

Ouderdomsaftakeling is de ineenstorting van een organisme dat leeft voorbij zijn biologisch nuttige leeftijd. Bij de zalm gebeurt dat catastrofaal snel na zijn grootse tocht naar het binnenland om kuit te schieten, bij Homo sapiens is die periode langer, na een nuttige levensduur als ouder en grootouder.

Rekken van het lijden
Geneeskunde heeft het moeilijk met veroudering. Wij zijn gericht op behoud van het leven, maar naarmate we ouder worden, wordt dat streven futieler. Dat kan leiden tot een explosie van medische activiteit in de laatste levensmaanden. Even vaak leidt deze activiteit tot het rekken van het lijden, niet het leven. Veroudering is geen optelsom van individuele ziekten. Specialisten behandelen echter harten, nieren, levers. Het bejaarde lijf wordt een optelsom van falende organen, te behandelen door een optelsom van specialismen en diagnostische en therapeutische activiteiten.

Het resultaat is de varkenspest van de moderne geneeskunde: te veel screening, diagnoses en medicijnen voor een te oud lichaam met een verzwakkende geest. Er is een hele klasse van medicijnen, de maagzuurremmers, genomen door meer dan de helft van de bejaarden om complicaties van andere preventieve medicijnen te voorkomen. Dat is niet Kafka, dat is de officiële medische richtlijn.

Onze complexe hersenen zijn kwetsbaar voor ouderdomsaftakeling. Industrie en academie hebben aan seniliteit een nieuwe oude naam gegeven, de ziekte van Alzheimer. Dat suggereert dat ouderdomsdementie een ziekte is, dus mogelijk te behandelen. Dat is een illusie. Afnemende cognitie door seniliteit is een flessenhals voor ieder beleid. Door seniliteit verliezen mensen het overzicht, kunnen ze de meest eenvoudige activiteiten niet meer uitvoeren.

Iedereen wil thuis blijven, en daar verzorgd worden door naasten. Maar dat is een dure illusie, die wordt misbruikt voor bezuinigingen. Verpleeghuizen en woonzorgcentra zijn instellingen met schaalvoordelen en professionele zorg. Verschuiven van deze zorg naar mantelzorgers is duur en leidt tot inferieure zorg. Dat kan gemakkelijk worden vastgesteld bij vergelijkingen met landen waar ouderenzorg familiaal wordt georganiseerd - dit bij gebrek aan middelen.

Voltooid leven
Hyperspecialisatie leidt tot concentratie van hooggespecialiseerde zorg in een beperkt aantal topziekenhuizen. Dit is rechtvaardig, omdat het over relatief steeds minder jongere mensen gaat met steeds meer pech. Maar zorg voor verouderende mensen wordt best dicht bij huis geleverd, in een bescheiden algemeen ziekenhuis. Dat ziekenhuis is reeds grotendeels een geriatrie. Er is daar hoge nood aan een spilfunctie voor de algemene internist, ervaren in ouderenzorg, om de diverse orgaanspecialismen in te tomen en desnoods weg te jagen. Bejaarden moeten tijdig, voor ze dementeren, nadenken over welk levenseinde ze willen, en dit op schrift vastleggen.

Investeren in meer en betere thuiszorg is belangrijk. Maar in woonzorgcentra vinden ouderen naast lotgenoten en op hen toegesneden activiteiten, professionele verzorgers en veiligheid. Angst bij bejaarden haalt met vlag en wimpel de titel van het meest onderschatte volksgezondheidsprobleem. Zorg afschuiven op mantelzorgers betekent het zwaar belasten van enkelingen.

Dat vraagt van de samenleving de keuze wat een beschaafde maatschappij moet bieden en wat een bejaarde mag verwachten aan medische inspanningen. Wie een voltooid leven achter de rug heeft, heeft minder rechten dan wie er nog aan moet beginnen. Iedereen moet sterven. Het nastreven van een hogere levensverwachting is minder rechtvaardig dan het streven naar een lager percentage mensen dat de 65 niet haalt. Dat laatste legt de nadruk op de minderheid die pech heeft. Een hoge levensverwachting bij 75-jarigen is geen nuttig doel, een waardig leven met een minimum aan ongemakken op hoge leeftijd is dat wel.

Is een levensverwachting van 100 jaar, in een drukke wereld die zucht onder een epidemie van Homo sapiens, een wijs doel? Als burger heb ik er geen eurocent voor over.

Dit is de laatste aflevering van de serie Later in Nederland.

Luc Bonneux: Arts ouderengeneeskunde, epidemioloog en schrijver

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden