Hoffelijkheid is een begin

'Om de zoveel tijd moet er weer een appèl komen om samen aan de stad te bouwen", zei de Amsterdamse wethouder Andrée van Es (GroenLinks, diversiteit) vorige week in Trouw.

Ze schreef een brief aan de gemeenteraad waarin ze hoffelijkheid voorstelde als deugd waar de multiculturele stad en haar bewoners meer op gericht zouden moeten zijn, als tegengif voor verdere verruwing. Daarbij verwees ze onder anderen naar de Amerikaanse filosoof John Rawls.

Frank Ankersmit, emeritus hoogleraar geschiedfilosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen
, woonachtig op het platteland: "Rawls was een van de grootste politiek filosofen van de afgelopen vijftig jaar. Hij schreef inderdaad over de vraag hoe mensen kunnen samenleven in een maatschappij die verdeeld is, en de rol van hoffelijkheid daarbinnen.

"De zeventiende-eeuwse wiskundige en theoloog Blaise Pascal had zich al eerder met die kwestie beziggehouden. Pascal, ook wel de eerste existentialist genoemd, leefde in een tijd waarin Frankrijk diep verdeeld was. Hij behoorde zelf tot de jansenisten, een soort calvinistische variant op het katholicisme. De verschillen tussen diverse religieuze stromingen werden zo intens ervaren, dat een burgeroorlog niet viel uit te sluiten.

"Pascal ontwikkelde een heldere opvatting over de te voeren strategie in zo'n situatie: als er geen gemeenschappelijke basis meer lijkt te bestaan, moet je niet de diepte in, maar juist aan de oppervlakte blijven. Als je gaat debatteren over de verschillen, zal dat alleen maar leiden tot nog meer verdeeldheid, aangezien de verschillen steeds dieper zullen blijken te schuilen.

"Pascal stelde dat je je in eerste instantie tot de meest elementaire zaken moet beperken, zoals beleefde omgangsvormen. Zaken die inhoudelijk niet beladen zijn, en waar je het dus zonder woorden over eens kunt zijn. Hoewel: een vrouw de hand schudden schijnt voor sommige imams al een brug te ver te zijn. Daarover zouden zowel Pascal als Rawls dus zeggen: juist op dit terrein moet je concessies doen - een handdruk mag je niet weigeren. Begin aan de oppervlakte, de rest volgt eventueel later."

Joke Hermsen, schrijfster en filosofe, woont in Amsterdam: ,,Volgens mij is het geen kwestie van of of, maar en en. Enkel netjes met elkaar omgaan is niet genoeg. Er moet ook een inhoudelijk gesprek zijn. Het is geen keuze tussen beleefdheid of een diepgaand debat, het één is een voorwaarde voor het ander."

Ankersmit: "Dat klopt, ook Rawls stelt dat het niet bij beleefdheid mag blijven. Hij zegt enkel dat het daarmee moet beginnen, als elk gesprek ontbreekt."

Hermsen: "Ik vind het op zichzelf een lovenswaardig streven om de hoffelijkheid weer op de agenda te zetten. De omgangsvormen zijn de laatste twintig jaar zienderogen achteruitgegaan. De assertiviteit is gestegen, mensen zijn kort aangebonden.

"Maar ik betwijfel of het agenderen van hoffelijkheid daar iets aan gaat veranderen. Het woord alleen al. Bij mensen van de leeftijd en het opleidingsniveau van de wethouder zal het allicht goed vallen. Maar ik denk dat veel jongeren en nieuwe Amsterdammers de term niet eens zullen herkennen. Ze zullen hun wenkbrauwen optrekken en vermoedelijk denken dat het iets met de koningin te maken heeft.

"Bovendien lijkt de wethouder met het lanceren van zo'n term toch een beetje te suggereren dat ze iets nieuws vertelt. Terwijl we al zoveel campagnes achter de rug hebben over respect - en zijn die campagnes niet op precies hetzelfde gericht? Het is dezelfde boodschap die in graffiti en raps op straat wordt verkondigd: wees aardig tegen mij, doe normaal, respecteer mij. De boodschap is al jaren helder. Alleen komt deze niet aan."

Ankersmit: "Volgens mij kan de brief van wethouder Van Es wel degelijk een zinnige bijdrage zijn. Het pleidooi voor hoffelijkheid is in elk geval wijzer dan de redeneringen van de zogenaamde verlichtingsfundamentalisten. Zij proberen de andere partij, in dit geval de moslims, er bijvoorbeeld van te overtuigen dat het christendom een verlicht geloof is, in tegenstelling tot de islam.

"Ik zal niet ontkennen dat dit een kern van waarheid bevat, maar het is onverstandig en zinloos om zulke dingen te zeggen. Verhalen over de Verlichting hebben geen enkele zin in een debat met moslims. Daarmee poog je namelijk de diepte in te gaan, terwijl je de verschillen daarmee niet opheft, maar juist vergroot. De wethouder zegt: begin nou eens met beleefdheid, en zie dan nog maar eens verder.

"Die hoffelijkheid moet overigens wel van twee kanten komen. En ik heb niet altijd het gevoel dat die aan de kant van de mohammedanen ook aanwezig is ten aanzien van bepaalde categorieën mensen, zoals vrouwen en homo's."

Hermsen: "Ik zie het verband met de moslims niet. Alsof zij de bron van de verruwing zouden zijn. Niets is minder waar. Ik ben in mijn stadsdeel, waar ongeveer zestig nationaliteiten vertegenwoordigd zijn, jarenlang voorzitter geweest van een denktank voor sociale cohesie. Nergens ben ik zo hoffelijk ontvangen als juist bij die nieuwe Nederlandse gezinnen.

"Opmerkelijk dat er wel wordt gepraat over de multiculturele aspecten van deze zaak, terwijl de werkelijke oorzaken van het probleem geheel buiten beschouwing blijven. De wethouder zou als verantwoordelijke toch op zijn minst de vraag moeten stellen: waarom ontbreekt het ons eigenlijk aan hoffelijkheid? Het antwoord is tweeledig: tijdsdruk en technostress enerzijds en het afleren van sociale vaardigheden anderzijds. Toegenomen stress en vermoeidheid maken ons prikkelbaar en ongeduldig. De helft tot driekwart van de zieke werknemers in Nederland is ziek geworden door stress. Stress dreigt volksziekte nummer één te worden, maar politici willen dit voortdurend onder tafel vegen. Het enige dat Den Haag zegt is: 'we moeten meer en langer werken'.

"Vermoeidheidsverschijnselen werken onbeleefd en asociaal gedrag in de hand. De structurele overbelasting zet ook het geduld en het voorbeeldgedrag van ouders en leraren onder druk, waardoor jonge mensen niet leren hoe het hoort. Kinderen missen sowieso veel sociale contacten die normaal gesproken als leerschool dienen, omdat ze meer en meer tijd doorbrengen achter beeldschermen.

"Onze beeldschermverslaving speelt ons overigens allemaal parten. Volgens de Britse neuroloog Susan Greenfield leren we bepaalde sociale vaardigheden af als we veel via beeldschermen communiceren. Onze digitale verslaving maakt onze breinen als het ware asocialer en onverschilliger. Hersenen raken bovendien overspannen van al die visuele input, die de hele dag doorgaat, zowel tijdens het werk als thuis op de bank, maar die nooit verwerkt kan worden.

"Met deze brief over hoffelijkheid houdt de wethouder het inderdaad bij 'om de zoveel tijd een nieuw appèl doen', zoals ze het zelf noemt. Het wezenlijke probleem zal niet verholpen worden door het louter te agenderen. Je moet de diepere oorzaken ervan onderzoeken."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden