Hoeveel onderzoeken heeft defensie nog nodig?

Minister van defensie Hans HillenBeeld anp

ANALYSE | Incidenten noemt minister Hans Hillen het machtsmisbruik, de intimidaties en zelfverrijking bij een IT-onderdeel van de marine. Van een structureel probleem is volgens hem geen sprake en de kwestie moet vooral niet te zwaar worden gemaakt, zo maakte hij deze week aan de Tweede Kamer duidelijk. Maar is het wel een incident of is er langzamerhand een patroon te herkennen in de bedrijfscultuur van Defensie?

Dit weekend kwam de Volkskrant met het verhaal over het machtsmisbruik en de zelfverrijking bij de IT-afdeling in Den Helder. De afdeling maakt deel uit van de Defensie Materieel Organisatie (DMO), een onderdeel dat een maand geleden ook al in opspraak raakte. Vanuit de Haagse afdeling van DMO kwam een klokkenluider met berichten over machtsmisbruik, intimidatie en handel in drugs. Minister Hillen deed er toen luchtigjes over: de misstanden zag hij als een 'geïsoleerd en reeds opgelost incident'. De klokkenluider werd overgeplaatst en de minister zag geen reden verder actie te ondernemen.

Maar nog geen half jaar eerder had de voorganger van Hillen, Eimert van Middelkoop (ChristenUnie), vlak voor zijn vertrek een onderzoeksrapport naar de Tweede Kamer gestuurd waarin werd gerept over wantoestanden op militaire opleidingsinstituten. En die wantoestanden waren geen incidenten meer te noemen, concludeerde onderzoeksbureau Blauw: Eenderde van de leerlingen had wel eens te maken gehad met ongewenst (seksueel) gedrag. En op de officiersopleidingen in Breda en Den Helder was ronduit sprake van wangedrag.

Hillens' voorganger Van Middelkoop had het onderzoek laten doen in reactie op beschuldigingen van de militaire vakbond. De vakbond ACOM, doorgaans goed op de hoogte van de sfeer en cultuur bij Defensie, beschuldigde cadetten en instructeurs van de Nederlandse Defensie Academie (NLDA) openlijk van aanranding, racisme en discriminatie. ,,Het is eerder schering en inslag dan dat het om enkele incidenten gaat", concludeerde voorzitter Jan Kleian van ACOM. Maar het NLDA ontkende alle aantijgingen.

Ongeloof was er ook in 2006 na onthullingen over ernstige seksueel wangedrag op het fregat Tjerk Hiddes. Een vrouwelijk bemanningslid deed aangifte van verkrachting. Het Openbaar Ministerie concludeerde later dat de aanklacht ongegrond was. Wel werden twee militairen veroordeeld vanwege de mishandeling van een vrouwelijke matroos.

De ophef rond het fregat was de aanleiding tot een onderzoek door de commissie Staal. Die concludeerde dat er sprake is van relatief veel ongewenst gedrag bij defensie, in de vorm van pesten, ongewenst seksueel gedrag en discriminatie.

Volgens onderzoeksbureau Blauw komen problemen binnen defensie voort uit een gesloten cultuur, tradities en de grote sociale controle. ,,Zelfs leidinggevenden en instructeurs nemen de normen soms zelf niet zo nauw en grijpen onvoldoende in als zij klachten krijgen', aldus Blauw.

Minister Kamp (VVD) van Defensie reageerde in 2006 op dezelfde manier als vorig jaar Van Middelkoop en deze week minister Hillen. Alle drie de bewindslieden spreken over een incident. Kamp zei destijds de indruk te hebben dat wangedrag binnen de krijgsmacht ,,niet ernstiger'' is dan in andere organisaties.

Maar generaal-majoor buiten dienst Adriaan van Vuuren denkt daar anders over. Hij noemde deze week DMO een 'inteeltorganisatie'. Hij zei bij tv-programma Pauw en Witteman dat personeelsleden elkaar stelselmatig dekken, zodat alles binnen 'het wereldje' blijft. De kenmerkende geslotenheid van de cultuur binnen Defensie versterkt volgens hem juist de indruk dat het aantal misstanden wel eens groter kan zijn dan nu naar buiten komt.

Het is kortom in het belang van Defensie zelf om die gesloten cultuur terug te dringen. Zo denkt generaal-majoor Van Vuuren dat meer vers bloed binnen de DMO kan bijdragen aan die cultuurverandering. Ook de FNV-bond Marechausseevereniging dringt inmiddels openlijk aan op een onderzoek naar de bedrijfscultuur bij Defensie, zodat de problemen kunnen worden aangepakt.

Minister Hillen kondigde in reactie op het incident aan een extern onderzoek te laten doen naar de kwestie. De vraag is hoeveel onderzoeken de bewindsman nog nodig heeft, voordat hij dit soort incidenten als een structureel onderdeel van de bedrijfscultuur van Defensie gaat zien.


Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden