Hoera een nieuwe school! Alleen jammer van dat eenrichtingsverkeer in de gang

Het schoolgebouw van Heliomare in Heemskerk. Beeld Patrick Post

Onderwijs voor kinderen met speciale behoeftes vraagt om aangepaste schoolgebouwen. Het geld daarvoor moet uit verschillende potjes komen en dat maakt het nodeloos ingewikkeld.

In de gangen van de Heliomare-school in Heemskerk geldt eenrichtingsverkeer. De kinderen moeten tegen de klok in met hun rolstoel de gangen door, want tegenliggers kunnen elkaar niet passeren. “Kijk, met die kleintjes gaat het nog wel”, zegt bestuurder Jan Welmers, terwijl hij naar twee kleuters wijst die met een gekleurd loopfietsje langs racen. Maar de grotere rolstoelen passen niet zij aan zij door de gangen.

Dat is niet omdat de Heliomare-locatie in Heemskerk is verouderd. Integendeel, het is spiksplinternieuw: in september 2017 werd het gebouw geopend. Daarin wordt niet alleen onderwijs gegeven aan leerlingen met een (ernstige meervoudige) beperking, langdurige ziekte of een vorm van autisme, er wordt ook zorg verleend. En iedereen kan er ook revalideren, bewegen of sporten.

Dat de gangen hier te smal zijn, komt simpelweg doordat er te weinig geld was voor de bouw. Nieuwbouw van scholen moet betaald worden door gemeenten en die gebruiken daarvoor een rekenmethode van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG). En daar rolt tegenwoordig steevast een te laag bedrag uit. In 2017 zat er een verschil van 48 procent tussen de uitkomst van die rekensom en de werkelijke kosten voor een nieuw gebouw, berekende dienstverlener BDB, dat data levert over de bouw.

Hoe dat komt? Deels door het aantrekken van de economie: dat maakt bouwen duurder. Maar ook doordat er in de loop der jaren allerlei extra eisen zijn gesteld aan schoolgebouwen, bijvoorbeeld op het gebied van duurzaamheid en frisse lucht. De extra kosten die dat met zich meebrengt, worden nog doorberekend niet in de VNG-sommen.

Daarom adviseerde de VNG de gemeenten dit voorjaar om de bedragen voor nieuwe scholen in 2019 eenmalig met veertig procent te verhogen. Zo bereikt het bedrag voor nieuwbouw ‘de bodem in de markt’, zegt de VNG, en kan er ‘sober en doelmatig’ worden gebouwd. Maar de gemeenten krijgen daarvoor niet meer geld – over compensatie zijn ze nog in gesprek met het ministerie.

Beknibbeld

Voor Heliomare in Heemskerk kwam die eenmalige verhoging hoe dan ook te laat, en dus moest er bij de bouw tien procent worden bezuinigd op vierkante meters tien procent, zegt projectleider inrichting Angelique Lévi. “Ach ja”, zegt ze en haalt haar schouders op. “We leven met de beperkingen. Die smalle gangen dus. En zes lokalen worden ook gebruikt als fysiotherapieruimte.”

Bestuurder Welmers wijst ook op de multifunctionele muziekruimte: die is met een schuifdeur gescheiden van de aula. Handig, zo was de gedachte, als er op vierkante meters beknibbeld moet worden. Maar in de praktijk betekent het dat er nu geen muziek kan worden gemaakt, omdat dan de hele school moet meegenieten.

Hoe krap het gebouw in Heemskerk is, valt pas echt op in De Ruimte in Bergen, een Heliomareschool voor voortgezet speciaal onderwijs op dik een half uur rijden van Heemskerk. De gangen zijn breed, de lokalen zijn ruim. En de school ligt prachtig in het groen, met een groot schoolplein ernaast.

Maar hier is iets anders aan de hand. Het gebouw uit 1978 is helemaal afgeschreven. De emmertjes staan er in de gang omdat het dak lekt, het is er vaak veel te warm en af en toe komt er een rioollucht langs. Niet elk lokaal heeft een tillift, waardoor leraren ofwel rugpijn moeten riskeren door hun leerlingen meerdere keren per dag in en uit hun rolstoel te tillen, ofwel leerlingen gewoon maar wat minder vaak uit hun rolstoel halen.

Toch willen leraren en directie van De Ruimte hier niet weg. Met de ervaringen rond de nieuwbouw in Heemskerk in het achterhoofd vrezen ze: een ander gebouw betekent onherroepelijk ruimte inleveren.

Maar het gebouw opknappen heeft geen zin meer, zegt Welmers, dat is ‘water naar de zee dragen’. Anders dan voor nieuwbouw moet het schoolbestuur daarvoor zelf betalen, en Heliomare vindt het geldverspilling om nu veel geld uit te geven aan het rigoureus opknappen van een gebouw waar de school tussen nu en drie jaar uit moet.

Hokjesdenken

Maar het echte probleem is nog niet eens dat de rekensom voor nieuwbouw niet klopt, zegt Welmers. Waar hij nog veel meer last van heeft, is de ziekte van het hokjesdenken. “Het werkelijke probleem is dat wij redeneren vanuit mensen die geen beperkingen kennen. Wie zo kijkt, denkt bij ‘zorg’ bijvoorbeeld aan zoiets als naar de tandarts gaan, die ziet zorg als iets wat buiten het onderwijs gebeurt”, zegt hij. “Maar voor onze leerlingen is zorg noodzakelijk om deel te kunnen nemen aan onderwijs. Een kind met autisme heeft een behandeling nodig om te kunnen participeren in een groep. En een kind dat niet kan spreken, moet een communicatiecomputer hebben.”

Maar de verschillende geldpotjes waarmee Heliomare te maken heeft, zijn daar niet op ingericht. Geld voor het gebouw kwam niet alleen uit de onderwijspot van de gemeente, maar ook uit verschillende potjes die voor zorg bedoeld zijn. Een schoolbestuur mag geld voor onderwijs niet in bakstenen steken, dus kon Heliomare zelf niet bijleggen voor een nieuw gebouw. Voor voorzieningen ín de school mag bijbetalen weer wel.

“Maar vertel mij maar eens hoeveel procent van dit gebouw onderwijs is en hoeveel procent zorg”, zegt Welmers, terwijl hij met een weids gebaar om zich heen wijst. In dit gebouw gaan kinderen naar school die moeten worden gevoerd, verschoond of geholpen met naar het toilet gaan. “Het zwembad, is dat zorg? Of sport? Omdat wij de wereld op een bepaalde manier hebben ingedeeld, zit ik met een enorme verantwoordingslast.”

Heliomare bestaat feitelijk uit twee stichtingen: ‘Heliomare’ voor de revalidatie- en zorgactiviteiten en ‘Heliomare Onderwijs’ voor alles wat te maken heeft met lesgeven. Maar desondanks heeft Welmers moeite gehad om de jaarrekening van Heliomare goedgekeurd te krijgen.

Nee, de kinderen merken daar niets van, als het goed is, zegt Welmers. “Wij werken met één plan van aanpak voor een leerling en één team dat het uitvoert.”

Ouders merken wél dat de wereld niet is ingedeeld voor hun kinderen. Neem de Tobii, de computer waarmee kinderen door middel van oogbewegingen kunnen leren communiceren. Moeten ouders die betalen uit het persoonsgebonden budget? De school, de zorgverzekeraar, of de overheid uit de Wet langdurige zorg? Dat is nog altijd een gevecht. Welmers: “Tot nu toe zijn we er altijd uitgekomen. Maar het zou niet zo moeilijk moeten zijn”.

Nee zeggen

Anna (12) laat zien hoe Tobii werkt. Ze leert nog ermee om te gaan, maar kan al wel laten zien wat ze wil. Vandaag is dat: niet praten met de journalist. “Nee zeggen is ook eigen regie”, glimlacht Sandra van Egmond, de lerarenondersteuner van Anna’s groep. “Zonder Tobii is alles wat we denken dat ze wil ons initiatief en onze interpretatie. Met Tobii kan ze zelf opzoeken wat ze wil zeggen.”

Welmers: “Wat voor jou en mij vanzelfsprekend is, is dat voor deze leerlingen niet.”

Investeren in gebouwen

Er is iets mis met de manier waarop de huisvesting van scholen is geregeld, constateerde de Algemene Rekenkamer l in 2016. Omdat gemeenten wel moeten betalen voor nieuwbouw, maar niet voor onderhoud, en scholen wel voor onderhoud maar niet voor nieuwbouw, hebben beide partijen er volgens de Rekenkamer baat bij ‘de uitgaven laag te houden ten koste van hogere uitgaven voor de ander’.

Dat probleem wordt als het goed is deels opgelost. In mei spraken scholen en gemeenten af dat gemeenten voortaan verantwoordelijk zijn voor renovatie die de levensduur van een gebouw verlengd. Er is onder meer afgesproken om voor minstens zestien jaar plannen te maken voor de huisvesting van scholen. Dat maakt de bouw van scholen minder gevoelig voor de grillen van de politiek, is de gedachte.

Verder willen de scholen en gemeenten dat de wet wordt veranderd zodat scholen geld mogen uitgeven aan gebouwen. Dat ligt gevoelig, omdat geld voor onderwijs zo veel mogelijk in de klas terecht moet komen. Maar investeren in schoolgebouwen is investeren in onderwijs, zeggen de scholen: een leerling kan pas goed presteren als de omgeving op orde is. Tevens levert een investering op de lange termijn geld op. Door goede isolatie wordt de energierekening bijvoorbeeld lager.

Lees ook:

De gemeente draait op voor de renovatie van verouderde scholen

Veel scholieren zitten in verouderde scholen, zonder goede ventilatie. Gemeenten en schoolbesturen hebben een gezamenlijk plan om het onderlinge gebakkelei over de financiering van schoolgebouwen op te lossen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden