column

Hoekstra's lezing werd een onbedoelde coup in het CDA

Beeld Trouw

Nadat de Duitsers waren verslagen, sprak Winston Churchill zich in 1946 uit voor ‘een soort van Verenigde Staten van Europa’. Frankrijk en Duitsland zouden samen de leiding moeten nemen van dit project, dat de Europeanen vrede, welvaart en eenvoudig levensgeluk moest brengen. Er was wel haast geboden, want ‘het kanon mag nu zwijgen, de gevaren zijn niet geweken’.

Het is voor een groot deel gegaan zoals Churchill zich dat voorstelde, maar zo vanzelfsprekend was dat, een jaar na de oorlog die Europa in een puinhoop had veranderd, niet. Door de geschiedenis ontstaat er onbedoeld een logica in de opeenvolgende stappen, waardoor je snel vergeet dat aan elke stap een politiek besluit vooraf gaat en aan elk besluit het botsen van meningen, discussie, strijd en streken. De Britse staatsman was zich er in zijn rede aan de universiteit van Zürich van bewust dat zijn visie revolutionair was. Niet voor niets waarschuwde hij zijn gehoor: “Ik ga nu iets zeggen wat u zal verbazen.”

Daarna volgde zijn suggestie dat Frankrijk en het zojuist verslagen Duitsland de handen ineen moesten slaan om een ‘nieuw Europa’ te scheppen dat de spoken van nationalisme en racisme zou bedwingen. Het maakte Churchill niet uit wat voor naam of vorm het verenigde Europa zou krijgen, zolang de materiële kracht van de afzonderlijke staten maar ondergeschikt was aan de gemeenschappelijke zaak.

Wat is de Europese Unie nu? Geen bondsstaat naar het model van de Verenigde Staten van Amerika, laat staan een ‘superstaat’, zoals eurosceptici en tegenstanders van de unie beweren. Was dat laatste het geval, dan zou de besluitvorming in de Europese Raad (van regeringsleiders) een stuk slagvaardiger verlopen. De moeizaamheid van die besluitvorming illustreert dat de EU in de kern een verbond is van soevereine staten en een door en door democratisch fundament heeft.

Kastanjes

Meer dan een federatie met bovennationaal gezag, zoals de samenwerking in 1951 begon om de Teutoonse oorlogsdrift in te kapselen, is de unie een ‘Europa der vaderlanden’ geworden, zoals de Franse president De Gaulle in de jaren zestig voor zich zag. Met zin voor de realiteit van de culturele verscheidenheid op het continent en zonder twijfel ook met oog voor de uitzonderlijkheid van Frankrijk zei hij: “Je integreert geen naties zoals kastanjes in een puree.”

De Gaulle ging uit van de paradox hoe minder superstaat, hoe meer samenwerking. De christen-democraat Wopke Hoekstra, minister van financiën, volgde de afgelopen week in zijn Humboldt-lezing in Berlijn in wezen hetzelfde spoor met een pleidooi voor intensievere samenwerking in grote kwesties als klimaatbeleid, migratie en defensie. Niet alleen intensiever, maar ook meer verplichtend, in de zin dat wie de lusten geniet ook in de lasten moet delen. Een land dat daartoe niet bereid is, moet dat ook maar voelen. De paradox van De Gaulle maakt het mogelijk het in de Europese verdragen vastgelegde streven van de lidstaten ‘naar een steeds hechter verbond’ te relativeren.

De Tweede Kamer sprak zich vlak voor het meireces op voorstel van de eurosceptische SP en SGP uit voor het schrappen van deze zin uit de Europese verdragen. De kans dat Nederland dat voor elkaar krijgt, als de regering dat al zou willen, is gering. Voor de binnenlandse politieke verhoudingen zegt het wel iets dat CDA en VVD de motie steunden. Het tekent hun wankelmoedigheid inzake Europa en het gebrek aan gevoel voor de historische wortels van de Europese samenwerking. Als het er even op aan komt, is de reflex nog steeds met de eurosceptici en nationalisten mee te huilen en zo voedsel te geven aan het misleidende beeld van de Europese Unie als superstaat, die het op de nationale soevereiniteit heeft voorzien.

Van Bach tot de Beatles

In dat licht kreeg de Humboldt-lezing van Hoekstra door de volgorde der dingen als vanzelf het karakter van een ideologische coup tegen CDA-leider Buma. De minister laat zien dat een zelfbewuste, offensieve Europese koers mogelijk is en in de nieuwe eeuw ook dringend geboden is, juist om de eigen culturele leefsfeer, ‘van Bach tot de Beatles’, te behouden. Je kunt ook zeggen dat Hoekstra de christen-democraten, na een tijdelijke dwaling in het spoor van de vermeende boze burger, weer verbindt met hun historische rol als stichters van de Europese gemeenschap.

In de laatste zinnen van zijn rede in 1946 vergiste Churchill zich in een paar dingen. Hij zag het verenigde Europa als een continentale aangelegenheid. Groot-Brittannië zou erbuiten blijven, net als Amerika en Sovjet-Rusland. Iedereen zou erbij gebaat zijn als zij vriend en sponsor van het nieuwe Europa zouden zijn. De kaarten liggen er nu iets anders bij, maar zodanig dat de noodzaak van Europese eendracht en slagvaardigheid zelfs nog aan urgentie heeft gewonnen.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie.

Lees ook:

Hoekstra kiest voor een meer pro-Europese koers dan het CDA en Nederland gewend zijn

Officieel gaat Wopke Hoekstra alleen over het geld, maar de minister van financiën presenteerde zich vanochtend met een lezing in Berlijn als een van de weinige Nederlandse politici die een veel bredere visie uitdragen. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden