Hoe zwaar tilt rechter aan het mediacircus?

Strafzaak tegen leerlingen Ibn Ghaldoun van start

Vandaag begint het proces tegen de jongeren die verdacht worden van de examenroof uit de islamitische scholengemeenschap Ibn Ghaldoun in Rotterdam. Zijn de verdachten slachtoffer van een mediacircus? En wat voor gevolgen heeft een mogelijke veroordeling voor hen?

Vanaf eind mei, toen bekend werd dat het op internet uitgelekte eindexamen Frans van Ibn Ghaldoun afkomstig was, barstte rond de islamitische scholengemeenschap een mediacircus los. Alle landelijke media posteerden zich aan het schoolplein in Rotterdam-Zuid, een cameraman kreeg klappen van een boze leerling, en op tv ontstond de discussie of de school dicht moest.

Ook toen de school in september definitief de deuren sloot was de media-aandacht groot. In november, bij de eerste zitting van het strafproces tegen de examendieven, dat vandaag in de rechtbank van Rotterdam verdergaat, sprak advocaat Idriss van Straalen daarom van een 'hype' en een 'showproces'. Hij trok de vergelijking met de zaak rond wetenschapsfraudeur Stapel en stelde vast dat de aandacht voor Ibn Ghaldoun veel groter is. Volgens hem omdat de verdachten niet tot het 'blanke establishment' behoren. "Jonge allochtone moslims worden in deze rechtszaak aan de schandpaal genageld."

Media-ethicus Huub Evers vindt de media-aandacht begrijpelijk. Op Ibn Ghaldoun vond tenslotte de grootste examenfraude ooit in Nederland plaats. 27 eindexamens werden uit de kluis van de school gestolen, uit de verpakking gehaald, gekopieerd en terug in de kluis gelegd. Na het uitlekken van het examen Frans moest die toets landelijk op een ander tijdstip gedaan worden. Evers: "Het is niet vreemd dat de media hier op duiken." Daarbij komt volgens de media-onderzoeker dat de reputatie van Ibn Ghaldoun al slecht was. De laatste overgebleven islamitische school van Nederland stond bekend om slechte onderwijsresultaten, onderwijsgeld dat werd gespendeerd aan reisjes naar Mekka en onbekwame docenten. "Als de diefstal op een willekeurige andere school had plaatsgevonden, was de media-aandacht kleiner geweest."

De elf jongeren die deze week moeten voorkomen in de rechtbank van Rotterdam zijn 16 tot 22 jaar oud. Zij worden verdacht van diefstal, heling, of beide. De twee leerlingen die ten tijde van de diefstal minderjarig waren komen dinsdag achter gesloten deuren voor de rechter. Evers vindt niet dat de media voorzichtiger moeten berichten over kinderen en jongvolwassenen. "Wat media wel kunnen benadrukken is dat de jongeren niet de draagwijdte van hun daden hebben overzien. Verder mogen de verdachten hopen dat die lawine aan media-aandacht een matigende invloed heeft op de strafmaat."

Dat is goed mogelijk, denkt hoogleraar kinderrechten Ton Liefaard van de Universiteit Leiden. "De rechter kan de strafmaat verminderen bij grote blootstelling aan de media. Maar ook het omgekeerde is mogelijk. Dat de rechter zwaarder straft, juist omdát de diefstal landelijke impact had."

Omdat de dieven herhaaldelijk inbraken kunnen zij maximaal zes jaar gevangenisstraf krijgen. Op heling staat vier jaar. De minderjarige verdachten zouden twee jaar jeugddetentie kunnen krijgen. "Strafrechtelijk is deze zaak niet heel spannend", zegt Liefaard. "Dat er inbreuk gemaakt is op het vertrouwen in de eindexamens maakt het bijzonder."

Voor de verdachten werkt de grote media-aandacht stigmatiserend, zegt Liefaard. Voor hun komt de rechtszaak boven op de negatieve gevolgen die ze al ondervonden van hun roof. Hun eindexamenresultaten zijn komen te vervallen. Ze doen nu hun examenjaar opnieuw, of zijn gaan werken. Dat laatste geldt voor de cliënt van advocaat Ed Manders. Geen enkele school wilde hem in de vwo-eindexamenklas. Hij gaat na de zomer een mbo-opleiding volgen. Manders: "Anders was hij naar de universiteit gegaan." De boodschap is duidelijk: zijn cliënt is al hard gestraft.

Mogelijk laat de rechter ook dergelijke maatschappelijke gevolgen meewegen, zegt Liefaard. "Deze kinderen en jongvolwassenen moeten na hun straf weer een bestaan kunnen opbouwen. Het zijn waarschijnlijk geen harde kern-criminelen, ze zullen openstaan voor verandering." Het zou kunnen dat de rechter daarom geen onvoorwaardelijke vrijheidsstraffen oplegt, denkt de hoogleraar. "Als je een gevangenisstraf of jeugddetentie op je strafblad hebt, is het veel moeilijker een verklaring omtrent gedrag en daarmee een baan te krijgen, dan bij een taakstraf of geldboete."

Zwartepieten
Het zal zwartepieten worden, vandaag in de rechtbank in Rotterdam. De advocaten van de verdachten van de examendiefstal aan de scholengemeenschap Ibn Ghaldoun zullen bepleiten dat hun eigen cliënt slechts een meeloper was, de cliënt van een collega het meesterbrein. Tijdens de regiezitting in november werd de zoon van het voormalige schoolhoofd van Ibn Ghaldoun, Anass B. door zijn mede-verdachten als leider aangewezen. Zijn advocaat ontkende dat: "Klasgenoten, zijn vader en zijn oudere broer noemen hem een domme en luie meeloper zonder leiderschapskwaliteiten."

Kan het nog iets uitmaken voor de strafmaat, of een verdachte het voortouw nam of volgzaam was? Volgens hoogleraar kinderrechten Ton Liefaard wel. "Als aangetoond wordt dat er één of twee echte daders zijn en verder medeplichtigen, kunnen de medeplichtigen twee derde van de maximumstraf krijgen." Voor de minderjarigen geldt dit niet, zeg Liefaard, omdat die toch al lagere straffen krijgen dan volwassenen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden