Hoe zou Lolita zich voelen?

Sara Stridsberg toont de achterkant van een mannenfantasie

De Zweedse Sara Stridsberg is in al haar romans uitgesproken geïnteresseerd in het lot van vrouwen. 'Happy Sally' was geïnspireerd op de eerste Scandinavische kanaalzwemster Sally Bauer, 'Droomfabriek' ging over het leven van de feministische Valerie Solanas, de vrouw die een aanslag pleegde op Andy Warhol.

Voor haar jongste boek, 'Darling River', heeft Stridsberg inspiratie gezocht bij een personage uit de literatuur met haast mythische proporties: Lolita van Nabokov. "Wie een boek wil schrijven over een jong meisje dat oudere mannen verleidt, een geseksualiseerd kind dus, komt haast automatisch bij Nabokovs Lolita uit", zei de schrijfster daarover in een interview.

Met haar kleine jurkjes, haar lolly en haar onafscheidelijke zonnebril in hartjesvorm is Lolita symbool gaan staan voor het kindvrouwtje in het mannelijke fantasma. Maar in de roman van Nabokov blijven de gevoelens van Lolita, die door haar stiefvader wordt meegevoerd (ontvoerd?) in een eindeloze autorit, haast volledig buiten beeld. Dat blanco heeft Stridsberg in haar boek willen invullen door dit personage een eigen stem te geven. Het is een duistere stem geworden, die getuigt van eenzaamheid, leegte en geweld.

Stridsberg laat 'haar' Lolita niet eenduidig samenvallen met één personage, maar componeert verschillende denkbare variaties van deze figuur, die ook nog eens onderling naar elkaar verwijzen.

In het hart van de roman staat het verhaal van Lo, een meisje dat 's nachts samen met haar vader lange ritten maakt in een oude Jaguar nadat haar moeder voorgoed is verdwenen. Het zijn desolate ritten in een al even desolaat landschap: "Het gebeurde wel dat we de hele nacht weg waren omdat vader ervan hield te rijden tot het weer licht werd. We reden door de jaargetijden, door hitte en sneeuw en as en pas ontloken trillend berkenbos." De sfeer is eng, het meisje mist haar moeder, maar beseft dat haar vader de enige is die ze nog heeft. "Rond mijn vader hing een gevoel van gewelddadigheid zonder dat ik hem ooit handtastelijk zag worden." Blijkt dat de vader graag dieren op de weg overrijdt. En dat hij samen met zijn dochter schiet op de kleren van de verdwenen moeder. "Moeders onderjurken hingen aan flarden geschoten tussen de stammen. We bestraften haar terwijl ze zich al ver buiten onze invloedssfeer bevond."

Stridsberg construeert een uiterst bizar universum. Ze is niet bang het enge te benoemen. In de loop van haar boek toont ze hoe het meisje aan de rivier mannen ontmoet die ze 'haar broers' noemt. Ook lezen we hoe ze uit haar kinderkleren groeit en tot haar eigen ontzetting een vrouw wordt. "Het jonge veelbelovende meisje daarbinnen voelt een grenzeloze verachting voor me en is bang voor mijn gedaante", zegt de ouder geworden Lo.

Een tweede variatie is Dolores - naar de 'echte naam' van Nabokovs Lolita, die Dolores Haze heet. Ook deze vrouw wordt door een man rondgereden in een schier eindeloze, eenzame rit, die ook weer herinnert aan de eindeloze reis in Nabokovs roman. Ze zijn op weg naar Alaska, waar Dolores uiteindelijk zal sterven in het kraambed.

De derde Lolita-variatie is misschien nog de meest lugubere. Het gaat om een apin die in de Parijse Jardin des Plantes door een wetenschapper wordt 'opgevoed'. Bedoeling is dat ze zal leren tekenen. Stridsbergs schildering van de verhouding tussen apin en wetenschapper is hartverscheurend, ook al gebeurt er eigenlijk niet zo veel.

Toch zijn de scènes in de apenkooi beladen met een bizar soort agressie. We leren dat de apin helemaal geen zin heeft in tekenen, dat ze bang is voor het papier en dat ze eenzaam is in haar kooi. De obsessie die de wetenschapper voor de apin ontwikkelt, een mengeling van boze frustratie, sadisme en erotische fantasieën, werkt extreem ontwrichtend.

De Lolita's van Stridsberg hebben niets van het verleidelijke kindvrouwtje waarmee het personage zo makkelijk wordt geassocieerd. Stridsberg schildert iets heel anders. In plaats van het pure en kinderlijke van de figuur toont ze het obscene van een geperverteerd kind dat met haar vader door de desolate wereld rijdt, alcohol drinkt en mannen verleidt. Wat Stridsberg onthult, in haar onovertroffen gedoseerde stijl, zijn een soort anti-Lolita's, tegenfiguren die hoofdzakelijk ontzettend eenzaam en ontworteld zijn in het inferno dat hun leven is.

Sara Stridsberg: Darling river. Lolitavariaties. Uit het Zweeds vertaald door Janny Middelbeek- Oortgiesen. De Geus, Breda; 313 blz. euro 17,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden