Hoe ziet het meest democratische kunstwerk ter wereld eruit?

GORINCHEM - Een met inspraak van buurtbewoners tot stand gekomen kunstwerk resulteert volgens Gerrit Komrij onherroepelijk in een tuinkabouter, zo schreef hij ooit in 'Het boze oog'.

“Er is geld voor een beeldhouwwerk en wat voor een beeldhouwwerk had het volk gehad willen hebben? Het beeldhouwwerk, natuurlijk, dat al jaren in zijn voor- en achtertuin staat te prijken.” Door de 'Terreur van Onderop' komen middelmaat en domheid aan de macht. Komrij: “Wie te lang door inspraak wordt bekneld gaat vanzelf mank lopen en strompelt naar zijn graf.”

Of de Schutterswijk in Gorinchem binnenkort met een reuzentuinkabouter verrijkt zal worden is onduidelijk, maar met het 'meest democratische kunstwerk ter wereld' zet kunstenaar Martijn Engelbregt nog een stap verder dan de adviescommissies beeldende kunst waar Komrij het over heeft. Met een 'Kunstbehoefteformulier' gaat de grafisch ontwerper uit Utrecht dezer dagen alle deuren van het 'Kremlin' - sinds jaar en dag de bijnaam van een gesloten woonblok midden in de Schutterswijk - langs om te vragen naar de plek, de kleur, het materiaal en de vorm van een mogelijk kunstwerk voor de buurt. Mogelijk, want op het formulier staat tevens de vraag of er überhaupt een kunstwerk in de buurt moet komen. De uiterste consequentie van het democratische kunstwerk zou nu eenmaal kunnen zijn: helemaal geen kunstwerk.

Engelbregt, oprichter van de Engelbregt Gegevens Beheer Groep (EGBG), is gevraagd mee te werken aan het 'Kremlingeheugen', een kunstproject in het kader van Gorinchem Cultuurstad, dat zich van mei tot oktober in en rond het Kremlin afspeelt. Dit monumentale woonblok werd in de jaren vijftig ontworpen door de Amsterdamse architecten Evers en Sarlemijn, tegen het toen heersende principe van de doelmatige doorzonwoning in. Op een oude luchtfoto is het blok door niets anders omringd dan weilanden. Daardoor oogt het als een imposante, en inderdaad on-Hollandse huurkazerne. Nu, nu het Kremlin allang door doorzonwoningen is ingesloten, blijkt de schaal veel menselijker en vriendelijker dan op de foto.

Maar toch: het Kremlin blijft tot de verbeelding spreken, niet alleen door zijn bijzondere bouw, maar ook door de meer dan zestig nationaliteiten die over de tweehonderd portiekwoningen verspreid zijn. “Vastgesteld kan worden dat bewoners van de Schutterswijk, mede door de grote culturele verschillen onderling, in relatie tot elkaar in betrekkelijke anonimiteit leven”, schreef beeldend kunstenaar Adriaan Nette, die verschillende kunstenaars voor het 'Kremlingeheugen' uitnodigde. Uitgangspunt was dan ook dat de bewoners en de diversiteit aan culturen, verhalen en herinneringen die ze met zich meebrengen een rol zouden spelen in de projecten.

Martijn Engelbregt (1972) is geboeid door gegevens, door formulieren, door systemen. Zijn afstudeerproject aan de Utrechtse kunstacademie bestond uit een driedimensionaal vormgegeven formulier, waar de 'invuller' als het ware doorheen kon wandelen. Voor de VPRO-gids ontwierp hij een zogenaamd 'tegenscript' waarmee via standaard-procedures opererende telemarketeers via de telefoon kunnen worden afgeschrikt.

De zoektocht van Engelbregt naar 'het meest democratische kunstwerk ter wereld' is ingegeven door eenzelfde fascinatie: de (on)mogelijkheid om met een formulier en een paar eenvoudig geformuleerde vragen tot een kunstwerk te komen. De tuinkabouter van Komrij is voor Engelbregt dan ook geen onverwacht schrikbeeld. “De woorden 'democratie' en 'kunstwerk' staan op gespannen voet met elkaar”, zegt hij in het tijdelijke kantoor van het 'Kremlingeheugen' in de Schutterswijk. “Kunst is iets waarvan iedereen vindt dat het in vrijheid moet kunnen ontstaan, terwijl democratie met ambtenarij en bureaucratie samenhangt.”

Om het ambtelijke karakter van zijn onderneming te benadrukken én om een serieuze indruk te maken bij de adressen die hij afgaat, hult hij zich voor zijn enquête-rondes in een EGBG-jasje met logo en 'officiële' identiteitskaart. “Eigenlijk is het voor mij het interessantst als het misgaat, als ik plekken ontdek waar het systeem niet werkt” zegt Engelbregt. “Formulieren en enquêtes zijn gericht op het gewenste resultaat, op wat de opsteller hoopt dat er uitkomt. Natuurlijk hoop ik ook dat ik uit de gegevens werkelijk een kunstwerk zal kunnen samenstellen, maar het gaat me ook om de manier waarop mensen erop reageren. Veel buitenlanders vinden het bijvoorbeeld onbegrijpelijk dat zelfs over kúnst hun mening wordt gevraagd, dat vinden ze typisch Nederlands. 'Laat het de kunstenaar maar uitzoeken', zeggen ze.”

Een kleine ronde langs het Kremlin. Een Grieks gezin wil graag 'iets voor de buurt', en komt na druk overleg tot een 'wereldbol met kleuren'. Een jongen, stofzuiger in de hand, tv keihard aan op de achtergrond heeft het over bloemen die een woord moeten vormen op het grasveld. Engelbregt weet nog niet precies hoe hij alle gegevens straks zal verwerken. “Als je alles zomaar door elkaar gooit komt er alleen maar grijze brij uit.”

Iets moois

“Goedemiddag, mag ik u een paar vragen stellen over een kunstwerk voor deze buurt?”

“Maar ik wil weg uit deze buurt, het is hier niet goed, te veel buitenlanders..”

“Het duurt maar een paar minuten... wat vindt u een goede plek voor een kunstwerk voor deze buurt als u naar de plattegrond kijkt? Ah, hier voor de deur, in de Koningstabelstraat?”

“Ja...”

“En welke kleur moet het hebben?”

“Wit, natuurlijk...”

“En welk materiaal?”

“Weet niet, beton?”

“En hoe groot?”

“Groot...drie, vier kamers?”

“Nee, ik bedoel geen nieuw huis voor u, maar een kunstwerk, iets móóis voor de buurt, een beeld...”

“Een beeld van een held dan...”

“Wat voor held?”

“Ik weet het niet, ik ben Turks...”

“Maar dan kunt u het óók zeggen..”

“Oké, een beeld van Atatürk dan...”

“A-ta-türk, is dat goed geschreven zo?”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden