Hoe zes jonge Maori's in Ieper belandden

Zes jonge Maori's vonden in 1917 de dood op de Zonnebeekseweg in Ieper, na een granaatinslag. Hoe raakten ze daar verzeild en wat is er bekend over deze jongens, die van zo ver kwamen?

De Zonnebeekseweg in Ieper is opengebroken, felgekleurde pijpen liggen in diepe sleuven. Niet ongevaarlijk: 'Lijk gevonden in put', kopt de lokale krant. Verderop bij de Jan Ypermanstraat dreigt geen gevaar, daar is de klus geklaard. Een hoogblonde dame steekt de straat over en gaat bij kapsalon Vital naar binnen. Bij garagebedrijf N. Dieryck slaat een monteur op metaal. Verder gebeurt er niet veel.

Op de vroege ochtend van 31 december 1917 waren op deze plaats soldaten bezig kraters in het wegdek op te vullen. Het waren leden van het Maori Pioneer Battalion, een Nieuw-Zeelandse genie-eenheid die bestond uit louter Maori's en Polynesiërs. Deze militairen, onder bevel van luitenant Joseph Paku, werkten in de duisternis toen plotseling een Duitse granaat insloeg. Zes Maori's waren op slag dood.

Ze kwamen uit alle windstreken, de soldaten die meevochten met de geallieerde troepen. Maar anders dan de Fransen waren de Engelsen niet bereid om 'zwarte' soldaten naar het front te sturen. De enige gekleurde troepen die er wel heen mochten waren de Brits-Indiërs. Ook de regering van Nieuw-Zeeland was in eerste instantie tegen deelname van Maori's. Maar een aantal Maori-parlementariërs zag in deelname aan de oorlog de mogelijkheid om de eis tot gelijkstelling met de Nieuw-Zeelanders van Europese afkomst, de 'pakeha', kracht bij te zetten. Zij kregen het voor elkaar dat begin 1915 een Maori- eenheid werd gevormd, geheel bestaande uit vrijwilligers.

Tot november 1915 vochten de Maori's zij aan zij met de pakeha, maar al snel mochten nieuwe lichtingen dat niet meer. Vanaf begin 1916 werden ze ondergebracht in een aparte genie-eenheid: het Maori Pioneer Battalion. Het voelde als een vernedering, een teken dat ze niet voor vol werden aangezien. De Maori's moesten nu vooral veel graven: loopgraven, sleuven voor telefoon- en telegraafkabels, maar ook wegen aanleggen en repareren. Gevaarlijk werk: het percentage gesneuvelde Maori's was bijna net zo hoog als dat van de pakeha. Het Maori-bataljon zou getuige zijn van twee van de grootste debacles aan geallieerde zijde: de Slag aan de Somme en de Derde Slag bij Ieper; honderdduizenden doden en gewonden zonder noemenswaardige terreinwinst.

De zes doden van de Zonnebeekseweg werden in Ieper begraven. Wij lopen erheen over de stadswallen via de Menenpoort, een protserige ereboog waarin de namen staan gebeiteld van 54.896 vermiste 'Britse' soldaten, aan flarden geschoten of spoorloos verdwenen in de met modder gevulde kraters. Over de met dikke bomen begroeide vestingwallen is het mooi lopen. Gek idee dat al die reuzen van na 1918 zijn. Geen boom die overeind bleef, heel Ieper lag in puin met steenhopen van eeuwenoude gebouwen. Wellicht waren de Maori's verbaasd dat zulke machtige stenen gebouwen, zoveel sterker dan hun houten huisjes thuis, het loodje legden. Even voorbij de Rijselpoort, een van de belangrijkste toegangswegen naar het front, ligt Ramparts Cemetery, een klein aandoenlijk kerkhof prachtig gelegen op de vestingwal. Aan de rand van de begraafplaats liggen de zes van de Zonnebeekseweg, los van de anderen, dicht bij elkaar in het gelid. Aan de voet van de hagelwitte zerken staan klaproosjes.

Wat is er bekend over de zes van de Zonnebeekseweg? De website van het Auckland War Memorial Museum helpt ons deze mannen een gezicht te geven.

Ongeschoolde jongens van begin twintig, afkomstig van het platteland. Rameka Taupaki, Raika Murray en Benie Edmonds kwamen uit dorpen aan de voet van de heuvels van Coromandel, even ten oosten van Auckland; de andere drie uit nederzettingen aan de oostkust van het Noordereiland. De meesten werkten als arbeider. Waren zij naar de stad getrokken?

Van de zes heeft Rameka Taupaki het langst gediend. Na aankomst in Egypte werd hij voor verdere training ondergebracht in de aan het Suezkanaal gelegen stad Ismailia. In april 1916 wordt hij met het pas gevormde Pioneer Battalion verscheept naar Frankrijk. Remeka maakt daar zowel de Slag aan de Somme als de Derde Slag bij Ieper mee.

Raika Whakarongatai Murray heeft bij vertrek de rang van 'corporal' (korporaal der 1e klasse). Maar op zijn graf staat: lance corporal (korporaal). Dat duidt op degradatie. In zijn overlijdensadvertentie in de krant staat vermeld dat hij vaak heeft gevochten, ook voordat hij dienst nam. Heeft deze vechtersbaas zich op een verkeerd moment niet kunnen beheersen?

Als naaste bloedverwant heeft Heremia Tawhero Haenga zijn vader, Ruka Haenga, opgegeven. Die woont in Tuparoa Bay, in die tijd niet meer dan een paar huisjes aan de oceaan. Heremia komt ruim twee maanden voor het begin van de Derde Slag bij Ieper aan in Engeland.

Nehe Patara en Waata Taukamo komen uit dezelfde streek, vertrekken met de dezelfde boot vanuit Wellington en sterven samen in Ieper. Waata laat als enige van de zes een vrouw achter: Mrs. Kikiwai Taukamo. Of hij kinderen heeft, weten we niet. Op 16 september komen Nehe en Waata in Engeland aan. De Derde Slag van Ieper was toen in volle gang.

Benie Edmonds is de enige die zeker op het platteland woonde. Zijn beroep is bushman (bosarbeider). Zijn moeder, Nellie Edmonds, leefde nog.

Anders dan zijn maten is Benie oorspronkelijk als rifleman (jager) ingedeeld bij de New Zealand Rifle Brigade. Zijn eenheid vecht in de slag van Messines (Mesen) in juni 1917.

Direct daarna moet zijn onderdeel samen met het Maori Pioneer Battalion telefoonkabels leggen. Op enig moment is hij overgeplaatst naar het Maori-bataljon. Waarom en wanneer is niet bekend.

In 1916 werd in Nieuw-Zeeland de dienstplicht ingevoerd, eerst alleen voor Europeanen. Maar in juni 1917 ook voor Maori's, dat wil zeggen: alleen voor Maori's van de opstandige stammen van Waikato. Zij waren de oorlog die hun voorouders van 1863-1864 met het Britse koloniale bewind voerden, niet vergeten. Zin om, zoals andere Maori's deden, als vrijwilliger naar het front te gaan en voor de Britse koning te vechten, hadden ze niet. Omdat zij de enigen waren die nog geen bijdrage aan de oorlog hadden geleverd, kregen Maori-parlementariërs het voor elkaar dat alleen de stammen van Waikato werden onderworpen aan de dienstplicht.

Onder leiding van Maori-prinses Te Puea Herangi werd hiertegen fel geprotesteerd. Om ontduiking van de dienstplicht mogelijk te maken, regelde zij onderduikadressen. Maori's die toch werden gepakt, weigerden een uniform te dragen. Ze werden opgesloten in cellen zonder bed op een rantsoen van louter water en brood. Gingen ze niet door de knieën, dan volgde dwangarbeid. Uiteindelijk zouden er van de 552 daadwerkelijk opgeroepen Maori's, slechts 74 in een militair kamp terechtkomen. Geen van hen ging overzee.

Vanaf Ramparts Cemetery lopen we naar het centrum van Ieper. Van het oorlogsgeweld is niets meer te zien; de totaal verwoeste stad werd keurig herbouwd. 'Ieper is een leugen', zong onze in België populaire liedjeszanger Bram Vermeulen. Misschien was het idee zo gek nog niet, zoals de Britten wilden, om een nieuw Ieper te bouwen en het puin onaangeroerd te laten.

Wandelen in Ieper

Over de vestingwallen
Een stadswandeling in Ieper over de vestingwallen en langs Ramparts Cemetery vind je op www.reisroutes.be/stadswandelroutes/ieper-stadswandeling. Ieper telt nog een militaire begraafplaats binnen de stadsmuren: Ypres Reservoir Cemetery. Deze ligt niet op de route, maar kun je bereiken door in de Steursstraat, die onderdeel is van de wandeling, de tweede straat links te nemen. Via de Beluikstraat en het Minneplein kom je dan bij de Britse begraafplaats.

Voor bezoek Zonnebeekseweg
Vanaf de markt naar Menenpoort. Deze door en dan rechtdoor via Frenchlaan en Zonnebeekseweg naar Jan Ypermanstraat. Halverwege ligt rechts nog een gedeeltelijk militaire begraafplaats: Ypres Town Cemetery (gemeentelijke begraafplaats).

In Messines (Mesen), even ten zuiden van Ieper, kun je op het stadhuis een brochure krijgen over de Eerste Wereldoorlog met een kaartje van het Vredespad, een wandeling van een paar kilometer. De route loopt via de Nieuw-Zeeland straat naar het Nieuw-Zeeland monument.

Interessant is het 100 kilometer lange wandelnetwerk Ieperboog. De route volgt globaal de grote halve cirkel rond de stad van opeenvolgende verdedigingslinies die vooruitstak in het door de Duitsers bezette gebied. Brochure verkrijgbaar bij Toerisme Ieper; prijs: euro 6.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden