Hoe zat 't ook alweer met Mata Hari en Jan Steen?

Het is misschien wel het bekendste jaartal dat er op school is ingeheid: '1600 - Slag bij Nieuwpoort'. Maar vraag niet waar dat Nieuwpoort lag of ligt (of was het soms Nieuwspoort?), laat staan wie tegen wie knokte of waarom het geleerd moest worden. Het jaartal is een klank geworden, de portee is de meesten ontschoten.

Haro Hielkema

Zo gaat het met veel historische gebeurtenissen. Dat Bonifatius bij Dokkum is vermoord (en niet Willem van Oranje) weet, behalve PvdA-kamerlid en historica Marjet van Zuijlen, zo ongeveer iedereen -maar hoe en waarom? Een huishouden van Jan Steen: het klinkt bekend, maar wie die Steen was? Mata Hari werd gedood omdat ze spionneerde, maar wanneer ze dat deed en voor wie?

Ouderen kennen de klank nog wel, maar zijn het verhaal vaak vergeten, zegt historica Els Kloek. Voor jongeren is de anekdote al helemaal vreemd. ,,Als je vraagt wie de uitdrukking 'Praten als Brugman' kent, scoor je nog redelijk positief. Maar waar het op slaat, weet men niet. Het gros denkt dat Brugman een vervelende 19de-eeuwse dominee was, in plaats van een niet te stuiten boeteprediker uit de 15de eeuw.''

Volgens de universitair docente in Utrecht is dat de schuld van het geschiedenisonderwijs. ,,We leren alles over Verlichting en liberalisme, het draait in ons vak allemaal om de thematische aanpak. Maar de verhalen zijn volledig ondergesneeuwd geraakt. We zijn grote lijnen gaan trekken, voor de klassieke anekdotes en interessante verhalen is geen plaats. Terwijl die nou juist mensen voor het vak geschiedenis enthousiast maken en verhelderend kunnen zijn voor het verleden. Verhalen moeten de kapstok zijn waar je het onderwijs aan ophangt.''

Enkele jaren geleden besloot Kloek de verhalen over gedenkwaardige momenten en figuren uit de vaderlandse geschiedenis weer eens onder het stof vandaan te halen en ze opnieuw onder de aandacht van het grote publiek te brengen. Aparte deeltjes per onderwerp moesten het worden, helder geschreven, met historische maar ook actuele informatie. De titel van de reeks was eerst 'Helden en hoogtepunten', maar omdat er minstens zoveel antihelden en dieptepunten in voorkomen, werd het 'Verloren Verleden'.

In 1998 verschenen de eerste vier delen: over de opstand van de Batavieren, Mata Hari, het Rampjaar 1672 ('Redeloos, radeloos, reddeloos') en het huishouden van Jan Steen. Vorig jaar volgden boeken over Brugman, de hongerwinter van 1944/45, Bonifatius en de revolutie van Troelstra. Donderdag komen opnieuw twee deeltjes uit. Dan vernemen we dat prins Maurits zeer tegen zijn zin bij Nieuwpoort de strijd aanbond tegen de Spanjaarden en verrassend genoeg nog won ook. En we lezen hoe de aanhouding van Wilhelmina van Pruisen door de patriotten bij Goejanverwellesluis (onder Gouda, 1787) in zijn werk ging, hoe de vrouw van stadhouder Willem V de hulp van haar broer (de Pruisische koning) inriep en hoe de eerste democratische revolutie in Europa zo om zeep werd geholpen.

Weer twee verhalen dus, met veel illustraties. ,,Ik hou erg van het verhaal in de geschiedenis. Je duikt erin, kijkt wat ervan waar is en geeft dat door. Ik ben wel eens jaloers op de Engelsen. Die kunnen personen zo mooi naar voren halen en aan de hand van hun levensloop het historische verhaal vertellen.''

Wat ze zelf aan verhalen kende, heeft ze op de lagere school geleerd. Op het gymnasium ging het volgens Kloek alleen maar over Grote Zaken, niet over vaderlandse geschiedenis. ,,Voor de formaliteit las je 'De Lage Landen' van Jan en Annie Romein, maar je wist: daar wordt toch weinig over gevraagd. Na de oorlog liet men vaderlandse geschiedenis steeds meer links liggen, waarschijnlijk uit vrees voor nationalisering van de geschiedenis. Dat deed je niet, dat hoorde niet.''

Er is inmiddels een kentering opgetreden. Bij de millenniumwissel zag Kloek overal lijstjes en overzichten van de vaderlandse geschiedenis opduiken. ,,Allerlei feitjes en verhalen die je moest weten voordat je de nieuwe tijd binnenstapt. Volgens mij gebeurde dat uit een soort angst om het verleden te vergeten. Er was ineens aandacht voor wat men heel lang links had laten liggen.''

Haar reeks 'Verloren Verleden' sluit daar goed bij aan. De deeltjes hebben iets weg van de schoolplaten die vroeger in de klas hingen. Het zijn eigentijdse verbeeldingen van het verleden. Kloek: ,,Al zijn ze wel ontdaan van de romantische boodschap waarmee mensen als Isings de historie benaderden. Ontmythologisering van verkeerde beelden is in de reeks heel belangrijk. Maar ik wil ook geen vingertje opsteken, ik ga niet op Gods stoel zitten. En ik ga al helemáál geen spijt betuigen voor wat er vroeger is gebeurd. Kok in Japan, excuses voor wat er in Indië is gebeurd, sorry voor de slavernij. Dat heeft voor mij geen zin. Je kunt beter de geschiedenis zo grondig mogelijk uitzoeken en daar een goed boek over schrijven.''

Er wordt veel geklaagd over het geringe historische besef van de jeugd. Kloek poetst het niet weg, ,,maar laten we er dan wat aan doen! Als je kijkt wat jongeren krijgen aangeboden, dan is dat ook niet bijster toegankelijk. We zijn te ver doorgeschoten in abstractie. We hebben het bijvoorbeeld over de positie van de vrouw, maar als abstract thema. Terwijl je het met verhalen over spraakmakende figuren als Kaat Mossel of Kenau Hasselaar veel duidelijker kunt maken. De mensen zijn uit de geschiedenis verdwenen.''

Els Kloek redigeert de reeks, die vermoedelijk tot 25 delen doorgaat. Het schrijven laat ze over aan historici, vaak net afgestudeerd en in staat om voor een breed publiek te vertellen. Met een redactie van praktijkhistorici bewaakt ze de lijn in de boekjes en bedenkt ze nieuwe thema's, zoals over 'de wereld van Peter Stuyvesant', de seksuele vrijheid volgens 'Vadertje Cats' en 'het tientje van Lieftinck'. ,,Wat absoluut moet, is een deel over ons koloniale verleden: 'Daar werd iets groots verricht, Van Heutsz'. En we willen iets doen met 1974 en het voetbaltrauma Nederland-Duitsland, een mooie kapstok voor onze naoorlogse verhouding met de Duitsers. Op het gevaar af dat critici ons al te ironisch vinden of denken dat we grappig willen zijn. Ik erger me mateloos aan Thomas Ros, die laatst in Vrij Nederland speciaal voor Maxima de geschiedenis als een roddelrubriek reproduceerde. Alsof onze voorouders alleen maar vreemd gingen en verwend waren.''

In de reeks Verloren Verleden verschijnen deel 9 'Goejanverwellesluis', de strijd tussen patriotten en prinsgezinden (door Arie Wilschut) en deel 10 '1600, Slag bij Nieuwpoort' (Leen Dorsman). Uitg. Verloren Hilversum. Prijs fl19,90 per deel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden