Hoe wurm je jouw zaak in het regeerakkoord?

PvdA-informateur Wouter Bos is op het Binnenhof in verband met de formatie.Beeld Novum

Het Havenbedrijf Rotterdam liet er geen gras over groeien. Op zaterdag 21 april spatte de gedoogcoalitie van VVD, CDA en PVV uit elkaar. Op de dinsdag daarna, de eerste beste gelegenheid, boog havenlobbyist Jaap Jelle Feenstra zich samen met de andere directieleden over de vraag wat het einde van de gedoogcoalitie en het vooruitzicht van nieuwe verkiezingen zouden betekenen voor alle lopende dossiers die voor de haven van belang zijn.

"De politieke crisis leidde bij ons onmiddellijk tot verhoogde activiteit, absoluut", bevestigt Jaap Jelle Feenstra. Hij is hoofd public affairs en lobbyist van het Rotterdamse havenbedrijf en bovendien voorzitter van de Koning Willem I Kring, een club van lobbyisten van de dertig grootste bedrijven in Nederland. Hij zat bij de bewuste vergadering van het havenbedrijf ook aan tafel. "We besloten direct aan alle partijen een brief te sturen met daarin tien adviezen voor hun verkiezingsprogramma's", vertelt Feenstra. "Natuurlijk wezen we als eerste op het belang van Rotterdam voor Nederland. Wij zijn het afgelopen half jaar 3,2 procent gegroeid. Wij maken 1/30ste uit van het Bruto Nationaal Product; met onze 0,1 procent toevoeging aan het BNP hebben we vanuit ons complex de helft van de Nederlandse groei van 0,2 procent gerealiseerd, en zodoende ons land buiten de recessie gehouden. Dat is het belang van Rotterdam. Ons tweede advies betrof het belang van de snelle aanleg van de Blankenburgertunnel."

Donderdagavond, vlak voor het einde van de gedoogcoalitie, had de Tweede Kamer nog gedebatteerd over deze nieuwe tunnel onder de Nieuwe Waterweg. Feenstra: "De laatste jaren is de haven sterk uitgebreid naar het westen, dus daar is een nieuwe tunnel nodig." Minister Melanie Schultz van Haegen (infrastructuur en milieu) gaf steun aan de Blankenburgertunnel, en in de Kamer was er een meerderheid voor.

Maar door de val van het kabinet ging de stemming, gepland voor de dinsdag daarop, niet meer door. De PVV trok haar steun in en de tunnel werd controversieel verklaard. Dat betekende minstens een half jaar vertraging, wist Feenstra. "Ons advies aan de partijen luidde dan ook: zet die tunnel in uw programma. Rond 2020 lopen de Beneluxtunnel en dus de A15 vol, en daardoor stagneert de ontsluiting van de haven van Rotterdam."

Timing is alles
Zoals het ging bij het Havenbedrijf Rotterdam, zo ging het vermoedelijk in vele directiekamers van bedrijven en in de besturen van belangenorganisaties. De koppen werden na het einde van de gedoogcoalitie snel bij elkaar gestoken. Immers, wie invloed wil hebben op het beleid van het komende kabinet, moet er vroeg bij zijn, al ver voor de verkiezingen. Ed van Thijn, oud-PvdA-Kamerlid, oud-burgemeester van Amsterdam, oud-minister en in 1981 informateur, kan dat beamen: "Als je als lobbyist in de huidige fase van de kabinetsformatie nog in actie moet komen, dan ben je te laat."

Kortom, timing is alles. Het verkrijgen van invloed aan de formatietafel begint dan ook al op het moment dat duidelijk is dat er nieuwe verkiezingen komen. "Dan treden er direct allerlei mechanismen in werking", vertelt Frans van Drimmelen, oprichter van het grote Haagse adviesbureau Dröge & Van Drimmelen. "Op de ministeries, maar ook bij de politieke partijen. Conceptversies van de verkiezingsprogramma's worden geschreven, kandidatenlijsten worden opgesteld."

Uitstekende gelegenheden om als lobbyist invloed uit te oefenen, weet Van Drimmelen. Degenen die de verkiezingsprogramma's schrijven, hebben immers veel contact met mensen in het veld. En door in te schatten op hoeveel zetels een partij tijdens de verkiezingen uit zal komen, kunnen lobbyisten al snel beginnen met het ontmoeten van potentiële nieuwe Kamerleden, afgaande op de kandidatenlijsten. Dat er daarbij geen garanties zijn, bleek dit jaar wel. Van Drimmelen: "Ik schat in dat er heel wat gesprekken met SP'ers zijn geweest die uiteindelijk niet in de Kamer terecht zijn gekomen."

Heb je eenmaal de juiste ingang te pakken, dan is het een kwestie van deskundigheid en de juiste contacten, zegt Rein Jan Hoekstra, informateur bij de totstandkoming van de kabinetten Balkenende II en IV. "Alleen maar als exponent van een of andere belangenorganisatie optreden is niet genoeg", meent de CDA'er. "Het gaat om de argumenten, om het introduceren van de juiste deskundigen - zouden jullie niet eens met die en die moeten gaan praten? De uiteindelijke afweging maken de onderhandelaars zelf wel."

Invloed
Toch, de input van lobbyisten reikt in sommige gevallen erg ver, tot in het regeerakkoord. Van Drimmelen noemt de zaak rond de CO2-opslag bij Barendrecht: "Het vorige kabinet had zich dat voorgenomen, dus het kwam in het regeerakkoord te staan. Maar door een geslaagde lobby van onder meer de gemeente Barendrecht werd eraan toegevoegd dat lokaal draagvlak nodig was."

Maar het draagvlak ontbrak, en dus ging het project uiteindelijk niet door. Of het komende regeerakkoord opnieuw dit soort anekdotes oplevert, valt volgens Van Drimmelen te betwijfelen. "Het laatste regeerakkoord was wel erg gedetailleerd, nu komen de partijen wellicht meer op een soort hoofdlijnenakkoord uit."

Het zou goed nieuws zijn voor de lobbyisten die deze ronde de boot hebben gemist. Minder geslaagde lobby's zijn er immers ook: neem de honderden brandbrieven die tijdens elke formatie bij de informateurs of de onderhandelaars op de mat belanden. "Die worden niet of nauwelijks gelezen", meent Van Drimmelen. Oud-informateur Van Thijn, die schat dat hij destijds zo'n honderd brieven kreeg, kan dat beamen: "Dat soort brieven lieten we links liggen. Echt, het laatste wat je moet doen is een brief sturen aan de informateurs of aan de onderhandelaars. Doe je het toch, zorg er dan in ieder geval voor dat je de brief afsluit met twee regels die zo het regeerakkoord in kunnen."

Als er met al die brieven nauwelijks iets wordt gedaan, waarom ze als organisatie nog sturen? Volgens Van Drimmelen gebeurt dat mede voor de bühne: "Het kan natuurlijk nooit kwaad om nog eens te formuleren waar de organisatie precies voor staat, wat de speerpunten zijn. Dat werkt naar de achterban toe, en naar de maatschappij." Feenstra, oud-Kamerlid (PvdA), oud-Statenlid en ook nog werkzaam geweest bij het Europees Parlement, heeft ook meegeschreven aan verschillende brieven aan informateurs en onderhandelaars. "Maar daar laten we het niet bij. We kennen de heren die aan de onderhandelingstafel zitten en we vragen gericht ook aandacht voor die brief. Bovendien leiden meerdere kanalen naar diezelfde personen. Bijvoorbeeld ambtelijke kanalen. Onze lobby is ook op hen gericht."

Dat op de ministeries kansen liggen om invloed uit te oefenen, bevestigt Van Thijn. "De beste manier van lobbyen is praten met de fractiespecialisten in de Tweede Kamer en met ambtenaren op de ministeries", herinnert hij zich. "Immers, de informateurs krijgen van die specialisten en van de ambtenaren teksten aangereikt. Bij hen moet je lobbyen."

De eerste informatie
Diezelfde ambtenaren stellen ook de overdrachtsdossiers voor nieuwe ministers en staatssecretarissen samen, vertelt Van Drimmelen. Voor lobbyisten een mooie mogelijkheid om toekomstig beleid te beïnvloeden: "Het is toch het eerste wat de bewindspersoon over zijn nieuwe portefeuille leest", aldus Van Drimmelen. Hij merkt dat de huidige onderhandelingen meer gesloten zijn dan het geval was tijdens voorgaande formaties. "In het verleden klopten onderhandelaars tijdens de formatie aan bij hun fractiegenoten, bijvoorbeeld de zorgwoordvoerders van beide partijen. Ga even bij elkaar zitten, en ga na wat het compromis zou kunnen worden, klinkt het dan."

Bij deze formatie is dat veel minder het geval, merkt Van Drimmelen. "Er lopen veel gefrustreerde VVD'ers en PvdA'ers met verhitte koppen door de Haagse wandelgangen. Veel Kamerleden weten simpelweg echt niet wat er aan de formatietafel gebeurt. Alles staat in het teken van de radiostilte, het voorkomen van lekken. Dat het tot nog toe aardig lukt, geeft ook aan dat de gesprekken goed gaan."

Heeft er, nu de radiostilte vol van kracht is, en de rijen gesloten blijven, dan niemand meer toegang tot de onderhandelaars? Niet helemaal. De huidige formatiepoging begon met het bezoek van financiële experts als Klaas Knot van De Nederlandsche Bank en Coen Teulings van het Centraal Planbureau. Ook minister van financiën Jan Kees de Jager zat bij dat gesprek, geflankeerd door zijn hoogste ambtenaar Richard van Zwol. Volgens Van Drimmelen kunnen grote spelers als Bernard Wientjes van werkgeversorganisatie VNO-NCW en Ton Heerts van de vakcentrale FNV ook gedurende de formatie een rol spelen. "Daar zit nog invloed", zegt hij. "Wil je tijdens de formatie nog met een boodschap komen, dan kun je dat het beste via Wientjes of Heerts spelen. Of nog beter: via beiden."

Oud-informateur Hoekstra beaamt dat. "Natuurlijk hou je rekening met VNO-NCW, maar ook met de vakbonden. Het gaat er uiteindelijk om dat je draagvlak in de samenleving creeert. Daarbij is het cruciaal om de juiste deskundigen aan tafel te krijgen. Wie is er nou echt deskundig op het gebied van onderwijs, of de gezondheidszorg? Zo iemand als Els Borst, toen die nog voorzitter van de gezondheidsraad was, dat soort mensen moet je erbij betrekken."

'Een lobbyist moet transparant te werk gaan'
Pakweg twintig, dertig jaar geleden, werd in Nederland een beetje besmuikt gedaan over lobbyisten. Daarmee kon je als politicus beter niet gezien worden. En nog steeds heeft het beroep van lobbyist het imago van geheimzinnigheid, van oncontroleerbare beïnvloeding.

Jaap Jelle Feenstra, lobbyist voor het Rotterdamse Havenbedrijf, is het uiteraard met die negatieve kijk op zijn werk absoluut oneens. "Ik zie het lobbywerk als een noodzakelijke bijdrage aan het democratische proces. Als Kamerlid ben je afhankelijk van de informatiestromen van de departementen. Maar je moet ook weten wat het beleid voor een sector betekent. Hier schuilt de duivel in het detail. Het is het totaal van een wetgeving die bepaalt of je er als sector mee geholpen bent of niet. Ik vind wel dat je als lobbyist transparant en volstrekt betrouwbaar moet zijn. Lobbyisten zijn nu nog te weinig zichtbaar. Dat is ook de reden dat ik meewerk aan dit interview."

Ook Ed Van Thijn vindt dat met politiek gelobby op zich niets mis is. "Het is doodnormaal. Ik heb in Parijs gestudeerd. Daar kreeg ik van een fameuze hoogleraar al college over de lobby-democratie. Hij sprak van groupes de pression. Dat is altijd zo geweest. Maar het is foute boel als het achterbaks gebeurt. Van de week zag ik die reportage over oud-VVD-bewindslieden die zich, betaald en wel, inzetten voor de JSF. Dat vind ik schandelijk. Achter de schermen voeren ze gevechten voor grote orders. Als burgemeester van Amsterdam maakte ik het op buitenlandse reizen met het bedrijfsleven mee dat ik in het vliegtuig door lobbyisten werd benaderd. Hun doel was niet het land waarnaar we op weg waren. Hun doel was de burgemeester van Amsterdam. Daar hield ik me verre van."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden