Hoe vrouwelijk is God?

Prominente leidsters binnen de Anglicaanse kerk willen dat God bij tijd en wijle ook als vrouw wordt aangeroepen. Hoe werd in het verleden eigenlijk gedacht over het geslacht van het opperwezen?

Als gelovigen en ongelovigen gevraagd wordt naar hun voorstelling van de christelijke God, zal bij de meesten toch het beeld van een man opdoemen. Dat is deels terug te voeren op de bijbelteksten en -exegese. De kunstgeschiedenis heeft er ook een flinke bijdrage aan geleverd. In de eerste eeuwen van het christendom hielden de gelovigen zich nog aardig aan het gebod dat het maken van beelden naar Zijn gelijkenis verbood. Een symbolisch wijzende hand komend uit een wolk was gebruikelijker. Later namen kunstenaars het minder nauw, wat alleen maar mogelijk kon zijn als ook hun opdrachtgevers, de kerken, daar geen problemen mee hadden. Jezus werd veelal afgebeeld als jongeling, de Heilige Geest als duif, God als bebaarde, wijze grijsaard zetelend op een troon in de hemel. Dat beeld nestelde zich op miljoenen netvliezen.

Hét cruciale citaat uit Genesis is voor tweeërlei uitleg vatbaar. Er staat: "God schiep de mens als zijn evenbeeld, als evenbeeld van God schiep hij hem, mannelijk en vrouwelijk schiep hij de mensen." Geschapen naar 'zijn evenbeeld'. God is dus een man. Maar evengoed: "als evenbeeld van God schiep hij hem, mannelijk en vrouwelijk". Dat maakt het geslacht van het opperwezen op zijn minst een stuk twijfelachtiger.

Rond het jaar 400 zag Augustinus in God nog een vader én een moeder. Het mannelijke zat volgens hem onder meer in het veeleisende en heersende, het vrouwelijke in het verzorgende en troostende. Tegelijkertijd verwees Augustinus naar de geschriften van Petrus met teksten als "De man is het hoofd van de vrouw" en "Vrouwen, schik u naar de man". Gehoorzaamheid naar het voorbeeld van Sara "die zo gehoorzaam was aan Abraham en hem haar heer noemde".

In de eerste eeuwen van het christendom was de rol van vrouwen binnen de geloofsgemeenschap groter geweest. Er werd ook van uitgegaan dat God een duidelijk vrouwelijke kant had, vaak aangeduid met 'Sophia' (wijsheid). Later werden mannen steeds dominanter. Mogelijk speelde daarbij ook de vertaling van bijbelteksten met het nadrukkelijke gebruik van het woord 'Heer' een rol. De verering van Maria als moeder van Jezus en als troosteres hield wel een belangrijke plaats.

Voor de invloedrijke dertiende-eeuwse filosoof en theoloog Thomas van Aquino stond vast dat alleen de man geschapen was naar Gods evenbeeld. De vrouw kwam immers voort uit Adams rib. Volgens Thomas van Aquino waren mannen ook actiever en verstandelijker dan de vrouw en diende zij zich daarom te schikken in een passieve bijrol.

Een eeuw eerder had Hildegard van Bingen, abdis van een Benedictijnerklooster, een heel vrouwelijk godsbeeld geschetst. Ze liet er ook geen twijfel over bestaan dat man en vrouw voor het opperwezen gelijk waren. Maar standpunten als die van haar hadden uiteindelijk minder invloed.

De kerkhervormers van de Reformatie maakten de kerk en het godsbeeld er niet vrouwelijker op. Luther verliet weliswaar het klooster om te trouwen, maar vond tegelijkertijd dat voor vrouwen geen plek was in de echte maatschappij. Ze hoorden te worden verbannen naar hun huizen 'zoals spijkers in de muur worden geslagen'. Over het feit dat meisjes sneller rijpen dan jongens zei hij: "Onkruid groeit nu eenmaal sneller dan bloemen." Calvijn dreef de spot met de gewoonte om Maria af te beelden met weldadig sproeiende borsten. Hij zei dat ze kennelijk meer melk produceerde dan zeven kuddes koeien. De protestanten maakten het geloof nog mannelijker. Bij hen was er geen plaats voor de verering van Heilige Maagd en vrouwelijke heiligen.

In diverse geloofsrichtingen ijverden in de eeuwen die volgden diverse vrouwen en mannen voor gelijkberechtiging van de seksen binnen hun religie. Volgens sommigen van hen hoorde daar ook een ander godsbeeld bij. In de jaren zeventig van de vorige eeuw ontstond bijvoorbeeld de feministische theologie.

In datzelfde decennium zei Paus Johannes Paulus II, kort na zijn uitverkiezing, dat God meer nog dan vader een moeder is. Ook paus Franciscus wees er dit jaar nog op dat zowel de man als de vrouw naar Gods evenbeeld zijn geschapen. Hij deed dat in een betoog waarin niet het geslacht van God het onderwerp was, maar de 'heiligheid van het huwelijk'. Die verbintenis hoort er volgens hem een te zijn tussen man en vrouw, al is het alleen al omdat dan alle facetten van God goed tot uiting komen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden