Review

Hoe vrij is de vrouw?

Deze week beleeft ’Flying: Confessions of a Free Woman’ zijn wereldpremière op het IDFA in Amsterdam. In een zes uur durend zelfportret peinst documentairemaakster Jennifer Fox hardop over haar leven. Hoe bevrijd is ze eigenlijk, vraagt ze zich af. En wil ze die vrijheid nog wel? En hoe kijken vrouwen in India, Zuid-Afrika, Pakistan of Cambodja tegen hun leven aan?

’Hebben we hiervoor onze bh’s verbrand?”, reageerde schrijfster Erica Jong, feministe van het eerste uur, eind jaren negentig misprijzend op de hype rond piekerprinsessen Ally McBeal en Bridget Jones. Dat waren ’nieuwe’ vrouwen waar niet veel rolmodellerigs aan te ontdekken viel. Dertig jaar na ’de schaamte voorbij’, en nog steeds driekwart van de tijd aan het tobben over schoenen en mannen. Ze hadden dan wel een goede baan, de postfeministische meisjes, maar schitterden in onzekerheid.

„Weet u misschien waar de wc is?’, mompelt Bridget als ze op een belangrijke receptie wordt voorgesteld aan beroemdheid Salman Rushdie. Toch een aardige manier om de situatie te redden, vond ik, maar inderdaad, van al te veel talent voor netwerken getuigde het niet.

Het is de vraag hoe schrijfster Erica Jong nu, weer een half decennium later, zal reageren op de bekentenissen van de New Yorkse filmmaakster Jennifer Fox, die indirect in Jongs voetsporen treedt met haar nieuwe film ’Flying: Confessions of a Free Woman’.

’Sex and the City, deel 2’ wordt Fox’ film grappend genoemd in de film zelf. Het zes uur durende zelfportret in zes hoofdstukken beleeft deze week zijn wereldpremière op het IDFA. ’Flying’ is een egodocument op zijn meest narcistisch. Op het eerste gezicht biedt de film niet veel meer dan een hardop peinzende vrouw die haar getob nu eens niet beperkt tot dagboek en vriendinnen, maar daar ook het grote publiek bij betrekt. Maar Fox piekert wel bijzonder fascinerend de diepte in – en de hele wereld over.

De titel van de film herinnert welbewust aan ’Fear of flying’(1973), Erica Jongs klassiek-feministische bestseller over de joodse Amerikaanse Isadora die op jacht is naar een ’ritsloos nummer’ (anonieme seks zonder spijt). Het boek van Erica Jong was begin jaren zeventig een van de meer omstreden boeken binnen de hausse aan bekentenisliteratuur die toen de vrouwenbevrijding diende. Het baande in seksuele vrijmoedigheid de paden voor de Candace Bushnells (’Sex and the City’) en de Heleen van Royens van nu.

Wie door de titel van de film diezelfde vrijmoedigheid van Jennifer Fox verwacht, zal echter verrast worden. Eigenlijk legt Fox in haar film de omgekeerde weg af. Bevrijd was ze om te beginnen al, maar hoe bevrijd is dat eigenlijk, gaat ze zich afvragen. En wil ze die vrijheid nog wel?

Jennifer Fox is 42 jaar als haar film begint. Op dat moment leidt ze een leven waar niets aan mankeert. Ze woont in een luxeappartement in New York. Ze is een erkend documentairemaakster – Fox had veel succes met haar vorige film ’An American Love Story’ – en reist in die hoedanigheid de hele wereld rond. Ze doceert in Zuid-Afrika en filmt in Pakistan. Ze heeft een hond en twee minnaars: een begripvolle nieuwe vrijer, ook een filmmaker, in Zwitserland en een gepassioneerde, geheime (want getrouwde) minnaar, een dichter, in Zuid-Afrika. Ze heeft prachtige vriendinnen in New York en elders, die ze haar ’ware familie’ noemt. Haar relatie met haar echte, welgestelde joodse familie in Florida is gecompliceerder, maar aan haar moeder, oma en tante (het trio dat haar heeft opgevoed) is ze lang geleden ontsnapt. Ze accepteren haar moderne, vrije levensstijl.

Er is kortom bar weinig op te biechten voor Fox, totdat ongeveer tegelijkertijd bij haar beste vriendin Pat een (goedaardige maar ingrijpende) hersentumor wordt ontdekt en Jennifer Fox zelf ontdekt dat ze zwanger is. Een paar eerdere zwangerschappen, toen ze veel jonger was, waren uitgelopen op een abortus, maar nu is ze tweeënveertig. „Wie gaat in de toekomst onze verhalen vertellen?”, vraagt ze zich af terwijl ze in het ziekenhuis waakt bij haar ernstig verzwakte vriendin. „Wie gaat voor ons zorgen later?”, dubt ze. En droeviger nog: „Mijn leven is niet meer dan een reeks liefdes, waarvan de meeste alweer voorbij zijn.” Het zijn twijfels die haar nog nooit overvielen. Nooit eerder voelde ze iets van een kinderwens en het huwelijk associeerde ze louter met een gevangenis.

De nieuwe twijfels over haar ongebonden levensstijl zijn voor Fox de reden de camera in de hand te nemen en haar eigen leven te filmen. Ze filmt de gesprekken met haar minnaars, vriendinnen, moeder, tante, vader. Ze neemt de camera mee naar de huisarts, naar haar psychiater, een bruiloftsfeest, een nachtclub. Ze filmt zichzelf moe op de bank, mijmerend in het park.

Maar Fox laat het niet bij haar eigen leven. Ze stapt in het vliegtuig en bezoekt vrouwen in India, Zuid-Afrika, Pakistan, Cambodja, Rusland, Duitsland. Somalische immigranten in Engeland en Engelse meisjes in New York. Levens die onnoemelijk verschillen van het hare. In India praat ze met vrouwen die alleen maar niet begrijpend gieren van het lachen als Fox ze het fenomeen ’masturbatie’ probeert uit te leggen. In Cambodja bezoekt ze onder begeleiding van een bevriende sociaal werkster de meisjes die na een seksuele ’overtreding’ (bijvoorbeeld nadat ze zijn verkracht!) zijn verstoten door hun familie en nu werken als sex workers. In Londen praat ze met Somalische vrouwen die actie voeren tegen vrouwenbesnijdenis.

Ook op die reis is de camera niet alleen bij die voor de film georganiseerde ontmoetingen, maar juist ook op de intieme momenten tussendoor. We zien Fox naast haar Indiase vriendin Parmita in de slaapkamer. Haar vriendin is zo nieuwsgierig geworden naar ’masturbatie’ dat ze vraagt of Fox het niet even voor wil doen. We zien haar aan het bed van haar aan eierstokkanker lijdende Berlijnse vriendin die, net verliefd en met kaal hoofd maar stralend gelukkig, Jennifer voorhoudt dat ze geen compromissen mag sluiten in de liefde. We zien hoe ze bij toeval een op een showbizzcarrière azend Engels tienermeisje van een potentiële New Yorkse pooier redt. Ontroerend mooi is de scène aan het sterfbed van Jennifers 99-jarige oma, waar haar moeder en tante zachtjes zingen voor hun stervende moeder.

Fox omschrijft zichzelf als een individualist, een vaderskindje. Ze had altijd een uiterst ambivalente relatie met haar moeder, die huisvrouw was. Ze had weinig op met sisterhood en helemaal niets met slachtofferschap. Al filmend stuit ze nu toch op de parallellen tussen haar eigen leven en dat van de andere vrouwen – hoe verschillend ook.

Aldus samengevat mondt Fox’ zelfonderzoek uit in een bijna ouderwets bewustwordingsproces waarin ze haar eigen lot verbindt met dat van andere vrouwen, maar zo achterhaald is ’Flying’ toch niet. Iedere samenvatting doet de film dan ook onrecht. De kracht van ’Flying’ schuilt in de details en in de nuances, in de intimiteit ook. Kijk naar de gesprekken tussen Fox en haar moeder en je ziet voltrekken hoe het een moeder niet lukt haar dochter als een onafhankelijk individu te zien. En hoe een dochter haar vooroordelen tegen de moeder maar met moeite loslaat. Hoor de gesprekken tussen Fox en haar even weerbarstige als verdraagzame Zwitserse vriendje en je aanschouwt de seksestrijd in een notedop.

Fox is geen gemakkelijk levend mens, en soms heb je het ook wel gehad met die peinzende blikken in de eigen camera en dat onophoudelijke gedub over mannen, moeders en baby’s. Maar voor een film die de grenzen van de vrijheid van vrouwen in de wereld van nu verkent, is ’Flying’ ook merkwaardig inspirerend. Daar waar de situatie het meest nijpend is (Cambodja, India, Pakistan) wordt ook hard gelobbyd en onderwezen om die vrouwenlevens te verbeteren. En Jennifer Fox zelf krijgt niet wat ze wil, maar stort niet in. Ze pakt haar camera en maakt er een tot nadenken stemmende, rijke film over.

De reeks is morgen in zijn geheel te zien op IDFA. Vrijdag geeft Jennifer Fox een filmworkshop.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden