Interview

Hoe verzoen je de burger met CO2-opslag?

Beeld ANP

Weinig is abstracter en ingewikkelder dan ondergrondse CO2-opslag. Hoe licht je de burger daar goed over voor? Kevin Broecks concludeert: in elk geval niet door die burger te overladen met informatie.

Even voor de duidelijkheid: het promotieonderzoek van Kevin Broecks gaat niet over de vraag of ondergrondse CO2-opslag een goed idee is, benadrukt hij aan het einde van het gesprek nog maar eens. Nee, Broecks onderzocht de afgelopen vijf jaar hoe je over een technisch ingewikkelde en grootschalige milieumaatregel, zoals ondergrondse CO2-opslag, het best kunt communiceren met het publiek.

Waarom CO2-opslag? Volgens het kabinet is die nodig om de klimaatdoelen te halen. Eerdere projecten zijn wegens lokale weerstand en hoge kosten afgeblazen, maar in juni werd duidelijk dat de overheid CO2-opslag in het noorden van het land overweegt. Negen locaties komen in aanmerking.

"Het is een vrij nieuwe, zeer technische milieumaatregel", zegt Broecks. "Het lastige ervan is dat het mondiaal iets oplevert - er komt minder CO2 in de atmosfeer wat klimaatverandering tegengaat - maar de lasten en de risico's zijn lokaal. Daar komt bij dat de gewone man niet onmiddellijk iets van de resultaten merkt. Dit probleem heb je niet bij het plaatsen van zes zonnepanelen op je dak. Degene die de lasten ervaart, heeft ook het voordeel van een lagere stroomrekening." 

Bij grootschalige projecten als CO2-opslag, maar ook zonne- en windmolenparken of een geothermie-installatie, is de afweging anders. "Die veranderen het uitzicht, ze raken mensen in hun directe leefomgeving, terwijl ze er niet direct iets van merken."

Proefkonijn

Ondergrondse opslag houdt in dat CO2 dat vrijkomt uit energiecentrales, raffinaderijen en de zware industrie wordt afgevangen voor opslag en in lege aardgasvelden gepompt. In 2008 was er veel enthousiasme bij overheid, industrie en milieuorganisaties voor deze techniek. De omstandigheden in Nederland waren perfect: er is relatief veel zware industrie en er zijn lege gasvelden.

Kevin Broecks

Maar de bewoners van het Zuid-Hollandse Barendrecht, onder wier huizen de CO2 bij wijze van proef opgeslagen moest worden, waren aanmerkelijk minder enthousiast. Hoe zat het met de veiligheidsrisico's? Wat als een leiding lekte? Dat Shell en niet de overheid de voorlichting voor zijn rekening nam, versterkte het wantrouwen. Toen de overheid in reactie daarop de hele rataplan aan onderzoeken en rapporten openbaar maakte, vonden burgers daarin risico-analyses en zaken waar nog geen overeenstemming over was. Ze voelden zich een proefkonijn.

"Voor wetenschappers en projectleiders is het vaak heel logisch waar de winst zit. Maar hoe maak je dat duidelijk aan normale mensen? Geef te veel informatie en de kern van de boodschap verzuipt. Geef te weinig, en cruciale informatie ontbreekt", vat Broecks het probleem samen.

Beter argument

Ook de lokale politiek keerde zich tegen het plan, en werd duidelijk dat onder Barendrecht geen CO2 wordt opgeslagen. Ook het plan om het broeikasgas onder de Noordzee op te slaan, sneuvelde vorig jaar. Niet alleen lokale weerstand, ook de hoge kosten waren reden om met de projecten te stoppen. Op dit moment loopt er geen enkel project, al ziet het kabinet dus wel heil in de methode, blijkt uit zowel het regeerakkoord als het Klimaatakkoord.

De controverse in Barendrecht was voor Broecks een reden om CO2-opslag als casus te nemen. Met de kennis van nu was het proces wellicht anders gelopen. Broecks concludeert dat voorlichting niet per se de sleutel is tot overeenstemming.

"Vaak is de gedachte dat burgers het vanzelf met je eens zijn, als je maar zo vaak mogelijk uitlegt wat je van plan bent. Zo werkt het niet. Je moet niet beter uitleggen hoe het werkt, zoals nu vaak gebeurt, maar je moet met een beter argument komen waarom iets belangrijk is, en eventuele nadelen duidelijk adresseren."

Niet één groep

Broecks zag dat ongeveer de helft van zijn proefpersonen uit de beschikbare informatie juist de onderdelen plukte die hun vooraf ingenomen standpunt ondersteunde. Dus wie al tegen CO2-opslag was, vond in de beschikbare informatie argumenten om tegen CO2-opslag te blijven. Voorstanders idem dito. Daarnaast merkte de onderzoeker dat het argument van klimaatverandering niet overtuigend is. "CO2-opslag gaat klimaatverandering tegen, maar dat argument overtuigt de gemiddelde burger niet."

Burgers hebben andere prioriteiten. "Eerder onderzoek keek vooral naar hoe mensen op een bepaalde stelling reageren. Ik gaf meerdere argumenten - economische, technische, klimaatgerelateerde - en onderzocht welke ze het belangrijkst vonden. Voor sommigen was dat het klimaat, voor anderen het economische belang. Zorg dat je informatie aansluit bij de achtergrond van mensen en ga niet voorbij aan wat ze echt belangrijk vinden. Dus focus niet op iets wat één groep belangrijk vindt, maar benoem alle zorgen."

En dan de risico's. "Experts en wetenschappers schatten risico's op een heel andere manier in. Er is zoveel procent kans dat een leiding gaat lekken, en dat kan alleen onder deze omstandigheden. Zo denken mensen niet. Die vinden die kans niet belangrijk. Voor hen telt dat de techniek onbekend is. Ze hebben het nog nooit gezien en hebben er geen ervaring mee."

Haast utopisch

De oplossing: participatie en transparantie. Dat klinkt haast utopisch. Hoe kan jan modaal meedenken over iets zo complex als CO2-opslag of de aanleg van een windmolenpark? En in hoeverre trekken multinationals en de rijksoverheid zich hier iets van aan? 

Denk praktisch, adviseert Broecks. "Je kunt de locatie van een windmolenpark laten afhangen van de plek waar het het hardst waait, maar je kunt ook sociale overwegingen meenemen: waar kan een windmolenpark op de minste weerstand rekenen? Laat mensen meedenken over of zo'n windmolen van onder groen moet worden, zodat hij beter in het landschap past."

Bij CO2-opslag is dit lastiger, er zijn immers niet overal lege gasvelden beschikbaar om uit te kiezen, esthetisch is er weinig aan te veranderen. "Maar CO2-opslag kan onderdeel zijn van een pakket maatregelen om te verduurzamen, mét zonnepanelen of windmolens, of meer groen. De burger vindt het heel vreemd dat je het probleem niet bij de bron aanpakt, namelijk bij degenen die de CO2 uitstoten, maar achteraf de rommel opruimt." Met een mix van maatregelen gebeurt allebei.

Ook kunnen mensen meedenken over compensatie "Dat er in ruil voor een horizonvervuilend windmolenpark een glasvezelkabel voor sneller internet wordt aangelegd", zegt Broecks. "Dat gebeurt nog nauwelijks."

Geen blauwdruk

Het onderzoek van Broecks is geen blauwdruk voor allerhande milieumaatregelen. Voor een gemeentelijke oproep om stenen uit de achtertuin te halen en meer groen aan te planten, of voor een verbod op het gebruik van plastic rietjes en servies. "Daar zit een grote gedragscomponent in, wat dat soort onderwerpen nog complexer maakt. Je wilt mensen niet alleen laten denken dat iets een goed idee is, dat is niet genoeg, je wilt ook dat ze iets doen. Je grijpt in in hun dagelijks leven, hoe ze boodschappen doen, koken en schoonmaken. Daar iets aan veranderen is bijzonder ingewikkeld."

Lees ook: 

Het is tijd dat bedrijven meer betalen voor CO2-uitstoot

De lage Europese prijs die Nederlandse bedrijven betalen voor hun CO2-vervuiling geldt als een lachertje, al jaren. Het kabinet maakt plannen voor een eigen Nederlandse CO2-prijs.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden