Hoe vertrouwen plaatsmaakte voor complotdenken

Willem Breedveld

Zonder God, zonder hemel en zelfs zonder een hel lijkt het leven een beetje kaal. ’Heimwee naar de hemel’, luidde daarom de kop boven het openingsartikel van de kerstbijlage, waarin lezers, fotografen, kunstenaars, een theologe, een cardioloog en anderen hun visie op de hemel geven. Stuk voor stuk verrassende doorkijkjes, die onmiskenbaar een verrijking opleveren van het aardse bestaan.

Deze terugkeer van de hemel staat in schril contrast met een andere trend die dit jaar zichtbaar is geworden: het geloof dat dit aardse bestaan bedreigd wordt door samenzweerders. Om die reden weigeren burgers zich in te laten enten, want achter die vaccins zouden corrupte farmaceuten schuilgaan en een overheid die willens en wetens zwijgt over de bijwerkingen. Legio mensen ook volgden de klimaattop in Kopenhagen met de grootste scepsis, overtuigd als ze zijn dat de opwarming van de aarde een verzinsel is van milieuactivisten, wetenschappers en politici om arme burgers op te zadelen met draconische milieumaatregelen.

Nu is het geloof in complotten van alle tijden, maar ik heb de indruk dat het erger is geworden. Burgers zijn weliswaar een stuk mondiger geworden en dankzij de zegeningen van internet voelen zij zich ook heel wat mans, maar het lijkt wel of daarmee het wantrouwen in de overheid, in van oudsher vertrouwde instituten groter is geworden. Het oude vertrouwen heeft plaatsgemaakt voor een aan paranoia grenzend wantrouwen. Pim Fortuyn vermoord door een fanate milieuactivist? Hoe komt u erbij, daar zat de regering achter. Volkert van der G. was ingehuurd, het was een kans voor hem te ontsnappen voor die andere moord op die boswachter. ’t Is dat de chauffeur van Fortuyn hem in zijn kraag greep.

Het fascinerende van het geloof in complotten is dat ze onmogelijk te ontzenuwen zijn. Iedere tegenwerping wordt gezien als een truc van de complotteurs om ons op een dwaalspoor te zetten. Fascinerend is ook dat iedere complottheorie (en daar zijn er legio van) zich vastbijt in een zwakke schakel van de officiële theorie. Hoezo, opwarming van de aarde? Hoe verklaart u dan dat de temperatuur volgens sommige metingen de laatste tien jaar juist is gedaald? De PVV van Wilders stelt het klimaatverhaal daarom aan de kaak als een complot van ’klimaatalarmisten’ die ’leugens verkopen’ om het volk ’angst aan te jagen’. Zoals er ook achter de islam een complot schuilgaat van fascistische gelovigen die erop uit zijn de wereld aan zich te onderwerpen.

Terug naar de hemelse visioenen: mensen die geloven in complotten laten zich niet alleen leiden door beduchtheid en wantrouwen. Ik heb de indruk dat zij ook een soort visioen voor ogen hebben. Zij zien voor zich hoe het hier een hemel op aarde kan zijn, ware het niet dat dit paradijs bedreigd wordt door complotteurs. Velen zagen in Pim Fortuyn een verlosser, een heiland, die op het punt stond de natie te bevrijden uit de valstrikken van samenzweerders. Vandaar dat zovelen er rotsvast van overtuigd zijn dat hij door boze krachten uit de weg is geruimd: de kogel kwam van links.

In één opzicht moet ik de complotdenkers gelijk geven: door de eeuwen heen hebben overheden burgers misleid. Enig wantrouwen is dus zeker op zijn plaats. Ook als het om democratisch gekozen overheden gaat. Denk aan de leugen over de aanwezigheid van massavernietigingswapens in Irak. Zelfs als het om het klimaat gaat is wantrouwen gerechtvaardigd: hoe geloofwaardig is een overheid die wel plechtig verklaart dat het ernst is, maar ondertussen doodleuk de vliegtaks afschaft?

En het is waar: het geloof in een complot maakt de wereld ook een stuk overzichtelijker. Desondanks blijft het een aanfluiting voor het verstand. Daarom, om met het motto van Kant te besluiten: sapere aude: mens durf te denken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden