Hoe verslaan we de seksistische wetenschapper?

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele vraag. De Nederlandse wetenschap is een seksistisch bolwerk, suggereert onderzoek. Wat is er nodig om dit te doorbreken?

Van alle Nederlandse hoogleraren is maar zestien procent vrouw. Raar? Wel als je bedenkt dat meer dan de helft van de studenten vrouw is. Ergens onderweg stokt de doorstroming van vrouwen in de wetenschap. Voor vier Leidse vrouwelijke hoogleraren is de grens bereikt. Volgens hen is er sprake van discriminatie. Ze vormen sinds kort de activistische groep Athena's Angels (zie kader), om deze kwestie breder onder de aandacht te brengen.

In haar laatste aflevering als elftalspeler gaat hoogleraar Sabine Roeser uit Delft over deze thematiek in gesprek met debutant Ingrid Robeyns, die aan de Universiteit Utrecht werkt. Robeyns schreef onder meer een proefschrift over gender-ongelijkheid. Rechtvaardigheid is haar centrale filosofische thema.

Ingrid Robeyns, Belgisch-Nederlands filosoof, hoogleraar ethiek van instituties aan de Universiteit Utrecht: "Vorige week nog kreeg ik een verzoek om te spreken op een belangrijk wetenschappelijk evenement. De aanhef van de brief luidde: 'Geachte heer Robeyns'. En het is de zoveelste keer. Terwijl ik nog nooit gehoord heb dat een mannelijke collega-hoogleraar als vrouw werd aangesproken."

Sabine Roeser, hoogleraar ethiek en techniek aan de TU Delft: "Eén van de Athena's Angels, Eveline Crone, vertelde dat ze ergens in een wachtkamer zat. Ze werd opgehaald door een secretaresse, die vragend de ruimte in keek en zei: "Ik zoek professor Crone." Het idee dat zij dat kon zijn, kwam eenvoudigweg niet bij de secretaresse op. Dit soort hardnekkige stereotypen heerst zowel bij mannen als bij vrouwen."

Robeyns: "Inderdaad, het gaat hier niet om een complot van mannen tegen vrouwen, het is een tot in de haarvaten van de maatschappij aanwezige traditionele ordening, die onze gedachten in stilte blijft beheersen. En die niet alleen leidt tot vervelende misverstanden, maar ook tot structurele onrechtvaardigheid, zoals lagere betaling voor vrouwen in dezelfde functies, minder grote kansen bij sollicitaties, minder vrouwelijke hoogleraren.

"Daarom ben ik ook blij met zo'n initiatief als Athena's Angels. Omdat het duidelijk maakt dat wij nog lang niet zo geëmancipeerd zijn als we misschien wel denken. Het sterke aan Athena's Angels is dat het niet zomaar vrouwen uit de wetenschap zijn, maar stuk voor stuk hoogleraren die de absolute top in hun vakgebied hebben bereikt. Wat betreft hun eigen carrière hoeven ze dus niets meer te winnen, maar desondanks vinden ze het nodig om dit onderwerp te agenderen. Ze weten als geen ander dat het voor vrouwen mogelijk is om de top te bereiken, maar het frustreert hen dat ze vooralsnog een kleine minderheid zijn."

Roeser: "Nog steeds is er sprake van een soort cognitieve dissonantie: we denken dat we het dankzij allerlei correctiemechanismen en vrouwenquota toch heel aardig doen. Maar de cijfers spreken boekdelen. In de tijd dat ik promoveerde, zo'n dertien jaar geleden, had Nederland het laagste aandeel vrouwelijke hoogleraren ter wereld, op één land na: Botswana. In de tussentijd is dat gelukkig wel wat hoger, maar we zijn er nog lang niet."

Robeyns: "Het heeft inderdaad ook met het zelfbeeld van de wetenschapper te maken. Een onderzoeker die getraind is om objectief te oordelen, denkt niet van zichzelf dat hij bevooroordeeld is. De onderzoeksresultaten uit de sociale en cognitieve psychologie over impliciete seksistische vooroordelen laten overduidelijk zien dat dit zelfbeeld niet klopt."

Roeser: "Het probleem is dat vooroordelen zichzelf én de situatie in stand houden. Doordat er weinig vrouwelijke hoogleraren zijn, blijf je makkelijker aan een man denken bij het woord 'hoogleraar'. Empirisch gezien heb je dan - tenminste in Nederland - het gelijk aan je kant. Maar het feit dat een situatie is zoals die is, wil niet zeggen dat ie ook zo zou moeten zijn. Juist dat verschil is in de filosofie en in de ethiek heel belangrijk.

"Als je stereotypen wilt doorbreken, moet je soms ingaan tegen je empirische kennis. Althans een deel daarvan. Want er zijn natuurlijk ook empirische gegevens in het voordeel van vrouwen, zoals de gelijkheid in termen van hersencapaciteiten. Maar je moet jezelf dus trainen en altijd weer denken: wacht eens even, er zijn ook andere gegevens. Ik moet mijn vooroordelen corrigeren."

Robeyns: "In discussies hoor ik mannelijke collega's wel eens dingen zeggen als: 'Zij heeft een onderzoeksbeurs binnengehaald, enkel omdat ze een vrouw is. Als ik ook zo'n beurs wil, zal ik me moeten laten ombouwen.'

"Dan denk ik: waarschijnlijk heeft het feit dat ze een vrouw is er niets mee te maken. Maar zelfs als het zo zou zijn, dan is het een broodnodige correctie. En je hoort de klacht andersom nooit: 'Hij zal die beurs wel gehad hebben omdat hij een man is.'

"Ik ben geen voorstander van vrouwenquota. Volgens mij zijn ze wel rechtvaardig omdat alle onderzoeken er nu op wijzen dat de lat voor vrouwen veel hoger ligt dan voor mannen, vrouwelijke cv's worden structureel lager gewaardeerd. Maar quota zullen zich uiteindelijk weer tegen de vrouwen keren en het draagvlak voor andere maatregelen ondermijnen."

Roeser: "Dat risico zou ik voor lief willen nemen. De ongelijkheid is dermate groot, dat we alle maatregelen nodig hebben, zowel op individueel als op institutioneel niveau. Zolang we als samenleving nog zo sterk in gender-stereotypen denken dat we meisjes uitsluitend rozepoppen-speelgoed voorzetten en jongens louter technische gadgets, is elke verandering ten goede een druppel op de gloeiende plaat.

"Sceptici werpen tegen: maar het is nu eenmaal de natuur, jongens willen exacte wetenschap in, en vrouwen willen zorgen. Het probleem is alleen: zolang de hele samenleving nog doortrokken is van de gender-vooroordelen, kan je dat nooit hardmaken. Het nature-nurture-debat, dat draait om de vraag in hoeverre de verschillen 'aangeboren' zijn, kunnen we pas beginnen te voeren als elke gender-ongelijkheid uit de weg is geruimd.

"Natuurlijk zijn mannen en vrouwen biologisch in bepaalde opzichten verschillend. Maar de sociaal-culturele sjablonen die eraan opgehangen worden, alles wat men gender noemt, zijn te dwingend en anti-emancipatoir. Er is nog veel te doen, ook buiten de wetenschap."

Sabine Roeser neemt met deze aflevering na acht jaar afscheid als speler van het Filosofisch Elftal. Zij stelde zelf Ingrid Robeyns voor als opvolger.

De pedel helpt de hoogleraar in haar toga bij de opening van het academisch jaar in Utrecht.

filosofisch elftal

Ankersmit

Haring

Van Tongeren

Groot

Baudet

Van Brederode

Robeyns

Huijer

Van den Akker

Gescinska

Achterhuis

Roeser

Athena's Angels trekken ten strijde tegen seksisme

Vrouwen hebben in de wetenschap minder kans op promotie dan mannen, blijkt uit talrijke studies. Van de afgestudeerden aan Nederlandse universiteiten is 54 procent vrouw, van de hoogleraren maar 16 procent.

Vier vrouwelijke hoogleraren uit Leiden hebben het tot hun missie gemaakt om vrouwen en mannen dezelfde kansen op een loopbaan in de wetenschap te bieden als mannen. Het viertal, dat zich tooit met de naam Athena's Angels, bestaat uit Ineke Sluiter (Griekse Taal- en Letterkunde), Judi Mesman (diversiteit in opvoeding en ontwikkeling), Naomi Ellemers (psychologie van de organisatie) en Eveline Crone (neurocognitieve ontwikkelingspsychologie).

Ze onderscheiden 'ouderwetse' discriminatie en 'nieuwe' discriminatie.

Onder de eerste scharen ze de bewering dat vrouwen nu eenmaal minder competitief of ambitieus zijn dan mannen, of prioriteit geven aan hun gezin.

'Moderne' discriminatie houdt onder meer in dat minder snel aan vrouwen wordt gedacht als er belangrijke posten te verdelen zijn.

Op de site die zij in het kader van hun streven hebben gemaakt, verwijzen de vrouwen naar verschillende onderzoeken die de ongelijkheid aantonen. Verder kunnen wetenschappers bij hen terecht voor advies over problemen waar ze mee te maken krijgen, bijvoorbeeld bij sollicitaties. Uit een recente Amerikaanse studie naar gender-issues ten aanzien van de wetenschap komt Nederland er zeer slecht vanaf.

De studie van de Northwestern University (Illinois, VS) is het grootste onderzoek dat ooit naar dit onderwerp is gedaan, met bijna 350.000 respondenten in 66 landen. Seksistische vooroordelen blijken overal te bestaan ten aanzien van de academische wereld, ook in landen waar het percentage vrouwelijke hoogleraren erg hoog is, zoals in Argentinië en Bulgarije. Maar Nederland doet het in alle opzichten slechter.

Meer informatie op athenasangels.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden