Hoe versla je een veelkoppig monster?

Vol ongeloof en onbegrip kijken wij naar de opmars van IS. Een blik in het eigen Europese verleden kan verheldering bieden.

Met honderdtallen trekken ze uit Amerika, met duizendtallen uit Europa en met tienduizenden uit de Arabische landen. Het is één grote beweging richting Islamitische Staat. Daar gebeurt het, daar kunnen moslims ongehinderd en volledig gehoor geven aan de wil van Allah.

Vanuit onze grotendeels geseculariseerde wereld kijken we er vol onbegrip naar. Verbijsterd zien we een hogedrukpan vol vroomheid en geestdrift, van een in naam van het geloof meedogenloze vervolging van andersdenkenden, maar ook van seculiere woede en wraakzucht. Hoe kunnen we het bestrijden?

Het helpt eens te kijken naar twee met IS vergelijkbare fenomenen uit ons eigen verleden: het gewelddadige Münster van de wederdopers in 1534 en 1535 en het enthousiasme en de onlusten rond Sjabbatai Tsvi, de veronderstelde Joodse Messias van een eeuw later, in 1666.

Historicus Luc Panhuysen heeft het optreden van de wederdopers in Münster beschreven in 'De Beloofde Stad'. In de eerste helft van de zestiende eeuw, een verwarde periode van oorlogen en geruchten van oorlogen, leek de eindtijd nabij die in het bijbelboek Openbaring wordt aangekondigd. Verspreid opererende groepen wederdopers namen er al een voorschot op. Drieduizend van hen trachtten in maart 1534 Amsterdam in handen te krijgen. Ze wilden volgens de autoriteiten alle priesters en monniken doden en de rest van de bevolking voor de keus stellen: zich laten dopen of vertrekken - de parallel met IS is helder. De schutterijen verijdelden het plan, de stadsgreep mislukte.

In Münster was het kort daarvoor wel gelukt, zelfs zonder geweld. Hier was een machtsvacuüm ontstaan door strijd tussen protestantse groepen. Het doet denken aan het machtsvacuüm dat in het Midden-Oosten ontstaan is door de burgeroorlog in Syrië en de botsingen tussen soennieten en sjiieten.

De stad Münster had de bisschop verjaagd en was in meerderheid overgegaan tot de Reformatie. Ze wilden zich aansluiten bij het Duitse bondgenootschap van protestantse vorsten en steden. Maar Luther, die de Münsterse geloofsbelijdenis afkeurde, keerde zich hiertegen. Nu stond de stad alleen tegenover de verdreven bisschop. Daarop togen vooral Nederlandse wederdopers snel naar Münster, waar ze de macht konden grijpen. Hans Bockhold, die de naam Jan van Leiden kreeg, werd de nieuwe machthebber.

Münster werd uitgeroepen tot het Nieuwe Jeruzalem. Van veel kanten stroomden gelovigen toe om het Laatste Oordeel mee te maken, dat hier op de Paasdag van 1534 zou plaatsvinden. Uit Amsterdam vertrokken maar liefst 27 schepen over de Zuiderzee naar Genemuiden, vanwaar de tocht naar Westfalen met andere dopers uit Deventer, Kampen en Zwolle te voet zou worden voortgezet. Maar de stadsbesturen grepen in, ze hielden de meeste pelgrims tegen. De autoriteiten beschreven hen als misleide 'arme, onnozele lieden', en lieten alleen enkele leiders terechtstellem. Ook uit Friesland trokken radicale wederdopers richting Münster. Zij werden bij Bolsward tegengehouden en namen bij verrassing het klooster Bloemkamp in. Toen dat terugveroverd werd, moesten de meesten hun pelgrimstocht met de dood bekopen. Toch wisten veel gelovigen het Nieuwe Jeruzalem te bereiken. Zij namen de plaatsen in van burgers die de stad verlieten.

Eerst eiste het nieuwe bewind dat de burgers die zich niet wilden laten dopen, omgebracht werden. Dat was iets te rigoureus. Drieduizend gelovigen dreigden een bevolking van vijfduizend mensen af te slachten. Dat ging niet door, maar op 27 februari 1534 kregen de niet-gedoopten de keus: of de volwassendoop ondergaan of de stad verlaten. Tweeduizend mensen vertrokken. "Omdat er een sneeuwstorm woedde", schrijft Panhuysen, "bleven er waarschijnlijk meer dan in de zomer het geval zou zijn geweest."

Het is niet moeilijk om bij deze barre uittocht de in het Midden-Oosten vluchtende Koerden, yezidi's en sjiieten voor de geest te halen.

Volgens een logica die we kennen van revolutionaire groepen die het heil in het hier en nu willen realiseren, werd de doperse beweging in Münster steeds gewelddadiger. In naam van radicale evangelische zuiverheid werden maatregelen doorgevoerd die de gematigden afschrokken.

Een ervan was de veelwijverij. Die leidde niet alleen tot een golf van verkrachtingen, maar ook tot publiekelijke onthoofdingen van vrouwen die zich tegen de nieuwe wetten verzetten. Regelmatig vonden massale terechtstellingen plaats van 'de lauwen en lafhartigen', zoals Marguérite Yourcenar ze in haar roman 'Het Hermetisch Zwart' noemt.

Münster 1534 en IS 2015: doordat geweld een hoger doel dient, is het nauwelijks meer te beteugelen. Want als het doel niet bereikt wordt, is er méér geweld nodig. Dat Christus niet op 5 april 1534 voor het Laatste Oordeel verscheen, kwam doordat er nog te veel zondaars in de stad waren. Dat was oplosbaar.

Deze geweldslogica vindt altijd nieuwe redenen om door te gaan; zij kent geen grens of einde. Daar moeten we met Panhuysen wel meteen bij aantekenen dat bisschop Von Waldeck van Münster, die het beleg om de stad geslagen had, ook verantwoordelijk was voor deze orgie van geweld. Hij deed geen enkele moeite om met de gematigden onder zijn vroegere onderdanen in gesprek te komen. Burgers die het schrikbewind in de stad ontvluchtten, werden zonder uitzondering terechtgesteld.

Deze politiek liet de gematigde Münsteraars weinig keuze; zij werden in de armen van de radicalen gedreven.

Wanneer de bisschop intelligenter was omgesprongen met de toepassing van straf en geweld, stelt Panhuysen, had hij de tegenstanders van Jan van Leiden een alternatief geboden. Daarbij wijst hij op de aanpak van de dopers in Holland, waar aanvankelijk alleen de leiders werden terechtgesteld.

Als Obama het over IS heeft als over een kankergezwel dat met geweld moet worden uitgeroeid en dat niets te maken zou hebben met religieuze bezieling, lijkt hij op de bisschop van Münster. Hij maakt een gesprek met de gematigden of dissidenten onmogelijk.

Daar komt nog een les uit het verleden bij. Net als de vroege christenen wisten de zestiende-eeuwse wederdopers, zo blijkt uit hun geschriften, dat het bloed van de martelaren het zaad was van de kerk. Moslimstrijders die bereid zijn om hun leven voor Allah te offeren, worden allerminst afgeschrikt door het vooruitzicht dat zij door 'ongelovigen' kunnen worden gedood. Integendeel, de beweging van het jihadisme zal er alleen maar door groeien.

Yourcenar tekent in een liefdevol portret van de Amsterdamse doperse koopman Simon Adriansen (de stiefvader van Zeno, hoofdpersoon uit 'Het hermetisch zwart'), en diens motieven. Wanneer Simon naar Münster wil trekken, is dat omdat hij genoeg heeft 'van het geld, zingenot en ijdel vertoon', waar alles in Amsterdam om draait. Hij wil sober leven en verkoopt zijn huis en bezittingen. Eenmaal in Münster ontdekt hij wat voor elke utopie geldt: de droom verandert in een nachtmerrie.

"In een geest van rigoureuze naastenliefde hielpen allen elkaar, verbeterden elkaar, bespiedden elkaar om hun zonden te ontdekken; de burgerlijke wetten waren afgeschaft; godslasteringen en vleselijke zonden werden met de strop gestraft; gesluierde vrouwen gleden hier en daar door de straten als grote, zoekende engelen, en men hoorde op het marktplein het gesnik van de openbare biechten."

Wanneer Simon, die tevergeefs heeft geprobeerd buiten de stad medestanders te werven, terugkomt in het door bisschop Von Waldeck heroverde Münster, ziet hij Hans Bockhold in een kooi op het marktplein zitten. Hij "schoof de schildwachten opzij en slaagde erin om zijn arm door de tralies te wringen. 'God behoede je Hans', zei hij, hem zijn hand toestekend."

De Münsterse geschiedenis lijkt in veel op de gebeurtenissen rond de messias Sjabbetai Tsvi. Chaim Potok boekstaafde die in 'Omzwervingen'. Marcel Möring schreef er een roman over, 'In Babylon'.

Net als bij de aanvankelijk vreedzame wederdopers, lag aan de Joodse messianistische woelingen een contemplatief en mystiek geloof ten grondslag. Maar ook hier drong de nood van de tijden de beweging in een politiek geladen richting.

Met de verhevigde Jodenvervolgingen uit de zestiende eeuw, hun verdrijving uit Spanje, Portugal en Engeland, kreeg de kabbala, de joodse mystiek, messianistische trekken. Het lijden van het volk botste met de hoop op verlossing door een rechtvaardige God, die maar uitbleef.

Waarom? Isaac Luria, een kabbalistische rabbijn, gaf antwoord op die kwellende vraag. God had zich teruggetrokken uit de wereld en wat er nog over was van Zijn aanwezigheid, had zich vermengd met de onreine materie. "De hele kosmos was uit het lood", vat Potok samen, "alles was in één grote ballingschap, zelfs God." Toch viel de catastrofe te keren. Hier lag de grote taak voor het volk Israël.

Als de Joden alle goddelijke geboden zuiver en zorgvuldig naleefden, konden de vonken van Gods aanwezigheid zich uit de materie bevrijden. Dan zou de Messias komen om de verlossing voor te bereiden. Kabbalisten dachten dat het bijna zover was. Er was nog maar een klein zetje nodig.

Sjabbatai Tsvi, een jonge rabbijn uit Smyrna, manifesteerde zich in het midden van de zeventiende eeuw als die nieuwe messias.

Hij begon met de afschaffing van de geboden uit de Thora, die waren niet meer van kracht, nu de messiaanse tijden waren aangebroken. Een andere rabbijn, Nathan van Gaza, werd de profeet van de Sjabbatai Tsvi. Hij stuurde brieven naar de Joden in Italië, Duitsland, Nederland en Polen om het aanbreken van het messianistische rijk te verkondigen. Velen vertrokken richting Klein-Azië, waar volgens de geruchten Sjabbatai Tsvi en zijn volgelingen de verlossing al vierden.

Möring beschrijft schitterend wat Magnus Levi meemaakt en hoort op de grote pelgrimstocht richting het messianistische rijk.

"In Cairo, Smyrna, Constantinopel en Gaza predikten willekeurige mannen, vrouwen en kinderen over hun visioenen. Er waren zieners en profeten opgestaan in Amsterdam, Parijs, Frankfurt, Warschau en Rome. Mensen liepen als dolle honden door de straten, het schuim om hun mond en schreeuwden Sjabbetais heiligheid. De markten raakten leeg, het land lag braak en grote huizen werden verkocht alsof het schuurtjes waren... Voor de kust van Schotland werden schepen gezien met zijden zeilen en Hebreeuwse vlaggen. De tien verdwenen stammen zouden gereed zijn om de mythische rivier Sambation over te steken."

De messianistische beweging van Sjabbatai Tsvi eindigde even dramatisch als die van de wederdopers, maar minder bloedig. De Turkse overheid nam de zelfverklaarde Messias gevangen en dreigde hem met de dood. In plaats van zijn volgelingen op te roepen om zich hiertegen te verzetten, bekeerde Sjabbetai zich tot de islam.

De schok was groot, de beweging viel uiteen, er dienden zich nog wel wat nieuwe messiassen aan, maar het elan was weg. In heel Europa reageerden de Joden als eerder de wederdopers. Zij trokken zich terug uit de boze, gewelddadige wereld, vaak in contemplatie en mystiek.

Het vergelijken van deze geschiedenissen met de actualiteit van IS leidt niet tot een afgebakende strategie voor het heden. Het gaat mij als filosoof om het begrijpen van fenomenen, in dit geval van de Islamitische Staat. Maar ik hoop natuurlijk ook dat het helpt om IS effectiever te bestrijden. Wat zijn de overeenkomsten tussen Münster 1534, Sjabbatai Tsvi 1666 en IS anno nu?

Bisschop Von Waldeck bestreed zijn opstandige onderdanen in Münster niet met militaire middelen, maar met isolement. In plaats van een gewelddadige strijd te kunnen voeren tegen vijanden van buiten, keerden de aanhangers van Jan van Leiden zich met geweld tegen elkaar. Daardoor waren ze voor geloofsgenoten geen voorbeeld meer dat navolging verdiende.

Een politiek van indamming van IS is veel ingewikkelder dan de belegering van Münster. Toch vermoed ik dat indamming beter werkt dan directe aanvallen.

Op dit moment blijven er uit de soennitische wereld geld en brandstof naar IS vloeien. Zodra die aanvoer wordt afgesneden, krijgt IS het moeilijker om zijn offensieve strijd te voeren. Hij kan dan hooguit in een beperkt gebied iets van een 'normale' staat vormen.

Dan kan het Westen zijn retoriek van uitroeiing staken. Het vernietigen van IS kan trouwens toch nooit slagen, omdat we zoals oud-minister Frans Timmermans zei, te maken hebben met een veelkoppig monster: elke afgeslagen kop keert elders in een andere vorm terug.

De voedingsbodem van zowel de religieuze beweging van Jan van Leiden als van Sjabbatai Tsvi lag in geweld en vervolgingen, in de oorlogen en de meedogenloze vervolging van ketters. Op dit moment zie ik iets dergelijks voor IS. De militaire interventie in Irak, waarbij alleen maar door de VS zelf geleverde massavernietigingswapens zijn gevonden, heeft het Midden-Oosten ontwricht. En dat Assad in Syrië de vrije hand kreeg om moslims met de modernste wapens te bestrijden, heeft aan hun geloofsgenoten die zich toch al achtergesteld voelden in onze samenleving de corruptie en de hypocrisie van het Westen laten zien.

Zolang deze voedingsbodem blijft bestaan, zolang zich geen stabiele staten in het Midden-Oosten kunnen ontwikkelen en zolang er bij ons geen open dialoog plaatsvindt over discriminatie en uitsluiting van moslims, zal het jihadisme een verschijnsel blijven dat de moderne wereld kenmerkt.

In het Westen hebben we de godsdienstoorlogen met de erbij horende terreur (inclusief onthoofdingen) na veel strijd achter ons kunnen laten.

De godsdienstvrede is in ons verleden duurzaam en vanzelfsprekend geworden door andersgelovigen niet meer als vijanden maar als gelijkwaardige burgers te behandelen. Wij kunnen met hen als mededingers op markten strijden, als tegenstanders via woorden twisten, hen in sportwedstrijden en wetenschappelijke prestaties uitdagen, hen zelfs voor de rechter slepen. Maar hen als vijanden met geweld bestrijden, dat mag nooit meer.

Dit essay is een bewerking van de Menno Simonslezing die Hans Achterhuis in november uitsprak in Leeuwarden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden