Boze burgers

Hoe vergaat het de boze burgers nu?

Betogers demonstreren op 18 januari van dit jaar bij het gemeentehuis van Heesch tegen de komst van asielzoekers. Beeld ANP

De 'boze burger', die vorig jaar te hoop liep tegen de komst van vluchtelingen, lijkt met de afname van het aantal vluchtelingen rustiger geworden. Maar de onderliggende onvrede is verre van verdwenen.

Het stof is neergedwarreld, het debat is zijn scherpe randjes kwijt, toch blijven de zorgen van de Nederlanders over de toestroom van vluchtelingen groot. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) noteerde vorig jaar rond deze tijd dat 65 procent van de bevolking op een open vraag 'de vluchtelingen' als grootste zorg benoemde. Dat was uniek. Sinds de start van het lopende onderzoek 'Burgerperspectieven' in 2008 werden 'grote zorgen' maar door hoogstens 30 procent van de bevolking gedeeld. Inmiddels staat het percentage dat spontaan 'de vluchtelingen' noemt op 46 procent. Nog fors hoger dan vóór de grote instroom van asielzoekers van vorig jaar, maar de grootste spanning is er duidelijk af.

Toch, zegt Josje den Ridder van het SCP, is de zorg om vluchtelingen 'massief' aanwezig. "Een grote groep Nederlanders vindt het onrechtvaardig dat in hun ogen vluchtelingen veel steun van de overheid krijgen, terwijl Nederlanders die het moeilijk hebben volgens hen aan hun lot worden overgelaten." Ook zijn ze kritisch over grote aantallen vluchtelingen die in relatief kleine gemeenschappen worden gehuisvest, zoals in het vakantiepark in Oranje.

Bezorgd

Als de onderzoekers doorvragen blijken de meeste Nederlanders geen hardline weigeraars te zijn of racistische motieven te hebben. Den Ridder: "Er zit meer nuance in het debat dan op het eerste oog lijkt." En dat debat is volgens haar ook beslist niet een worsteling van de onder- of middenklasse. Ook hogeropgeleiden hebben bezwaren, al leven de grootste zorgen bij de lager opgeleiden. Maar ook daar maken veel mensen onderscheid tussen politieke vluchtelingen voor wie een plaatsje te vinden moet zijn, en de grote groepen economische vluchtelingen voor wie minder draagvlak bestaat. Een kleinere groep Nederlanders is volgens Den Ridder juist bezorgd om het welzijn van die vluchtelingen. Is hun opvang in orde en krijgen ze de kans wel om te integreren?

Het percentage Nederlanders dat bezorgd is over vluchtelingen is vrij stabiel, laten volgens De Ridder ook de laatste cijfers zien die in december 2016 worden gepubliceerd. Maar een nieuwe stroom asielzoekers, of een aanslag, kan de ongerustheid over vluchtelingen weer doen oplopen. Een campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen waarin het accent ligt op de aantrekkende economie, zal juist een dempend effect hebben. De mate van onrust is dus beweeglijk, maar de onderliggende opvattingen over vluchtelingen zijn stabiel.

Trouw reisde afgelopen weken naar de gemeenten die vorig jaar in het nieuws kwamen vanwege het heftige verzet tegen de komst van asielzoekers. Hoe vergaat het deze boze burgers nu?

Karin Welgraven: De gemeente laat zelfs haar eigen inwoners stikken

Ze is weggezet als tokkie, zegt ze zelf, als 'boze blanke vrouw' en als racist. "Dat doet me niets", zegt Karin Welgraven (48), beheerster van de facebookpagina 'Geldermalsen zegt nee tegen azc'. "Maar het klopt niet. Ik bén geen tokkie, ik bén geen racist.

"De raadsvergadering waarin over een azc in Geldermalsen zou worden gesproken, in december vorig jaar, werd verstoord door zo'n duizend betogers - 32 relschoppers werden later veroordeeld. Welgraven was er even bij, maar ze vertrok toen het uit de hand liep. "Ik heb ervaring met geweld, ik had een man die sloeg. Ik dacht: wegwezen hier."

Wat precies haar bezwaar tegen het azc was? Daar is ze duidelijk over. "De burgemeester zei over de opvang van asielzoekers: wij kunnen dit. Nou, echt niet! De gemeente laat zelfs haar eigen inwoners in nood stikken. En dan nog eens 1500 mensen erbij die hulp nodig hebben? Dat kunnen ze hier niet."

Beeld Koen Verheijden

Wegbezuinigd

Welgraven weet over wie ze het heeft als het gaat om mensen in nood. Zelf is ze niet gezond (diabetes en een longziekte) en sinds haar man naar het buitenland verdween, zit ze in de bijstand. De schulden die hij achterliet, worden op haar verhaald. Maar voor schuldhulpverlening komt ze niet in aanmerking, omdat ze aan een paar bureaucratische regeltjes niet voldoet.

Maar het gaat haar niet alleen om haarzelf. Drie jaar geleden begon ze 'Gratis Shoppen Geldermalsen', een project waarmee ze minima in het dorp helpt aan gratis gebruikte kleren en schoenen. Via Facebook zijn er vijftienhonderd mensen bij aangesloten. Dus ja, ze kent nogal wat inwoners van Geldermalsen die krap zitten.

Uit die kring kwam vorig jaar de vraag: kan jij niet meediscussiëren over dat azc, jij kan het zo goed verwoorden. "Lang wachten op een woning, slechte zorg, dat wordt alleen maar erger met 1500 asielzoekers in het dorp", legt ze uit. "Dat raakt mensen die het toch al niet breed hebben. En veiliger wordt het er ook niet op. Het politiebureau is al wegbezuinigd, op straatverlichting wordt ook al bezuinigd."

Geen groot vertrouwen

De gemeenteraad heeft uiteindelijk eind juni besloten dat er geen azc komt in Geldermalsen. De burgemeester hield in de loop van het voorjaar gesprekken met inwoners om iets te doen aan de diepe verdeeldheid die vanaf december bloot was komen liggen. "In één keer mochten we overal komen, iedereen wilde met ons praten, ons verhaal horen", zegt Welgraven.

Maar haar vertrouwen in het gemeentebestuur is nog steeds niet groot. "Laat ze allemaal opstappen: raad, burgemeester en wethouders. Dat zou helpen. Veel mensen zijn nog steeds wantrouwend. Het zijn boeren hier, die laten niet met zich sollen. Bij een nieuwe poging om hier een azc te vestigen, staan ze met hark en riek aan de dorpsgrens."

Toch heeft het verzet tegen het azc haar iets opgeleverd. "Een tijd geleden, toen er 26 statushouders naar Geldermalsen zouden komen, heb ik bij de gemeente aangeboden om spullen te leveren. Maar ik werd weggewuifd, heel hooghartig. Nu zien ze me wél staan." Zozeer zelfs dat de gemeente onderdak verzorgde voor 'Gratis Shoppen' in een leegstaande bedrijfsruimte. "Kijk", zegt ze met een gebaar naar de overvolle kledingrekken. "Dit was vanuit mijn huiskamer niet meer te doen.

"Hier wil ze op 16 december Kerst vieren - inderdaad, precies een jaar na de rellen - met cadeautjes en hapjes en drankjes voor haar twaalf vrijwilligers en haar klanten, gesponsord door de kerk en lokale ondernemers. "Het wordt een positieve dag", zegt ze. "Hé, moet je zien, een vlindertje, dat is een teken. Alles komt goed."

Maar vandaag nog niet. Twee uur later belt ze op. Ze was in haar auto op weg naar haar dochter, vertelt ze, en toen zag ze de deurwaarder, een bekend gezicht voor haar. Die achtervolgde haar en hield haar uiteindelijk met de hulp van de politie aan. En nam haar auto in beslag. "Die heeft m'n schoonzoon voor me gekocht. Ik heb hem nodig om mijn gehandicapte zoon naar school te brengen en op te halen." Een overlever, had ze zich eerder die dag genoemd. Nu is ze in tranen. "Wat moet ik nou nog? Wat is dit voor leven?"

Harm Ruijs: Manoeuvreren tussen uitersten

Hij is weer aan het werk, in zijn eigen verhuurbedrijf van geluids- en lichtapparatuur. Maar drie maanden lang was daar geen sprake van. Harm Ruijs uit Heesch werd een jaar geleden gebombardeerd tot woordvoerder van de actiegroep die streed tegen een grootschalige opvang voor vluchtelingen in zijn gemeente. "Niet iets waar je voor kiest, het overkomt je", zegt hij.

Inmiddels lijkt hij een volleerd politicus. Niet dat hij die ambitie heeft, maar Ruijs heeft het afgelopen jaar geleerd te debatteren, te argumenteren, te nuanceren. En dat was moeilijk in een vluchtelingencrisis waarin de tegenstanders van opvang hun keel openzetten, maar de voorstanders ook.

Harm Ruijs uit Heesch Beeld Koen Verheijden

Nuance

Hij woont in een flauwe bocht aan de lange Vinkelsestraat, pal naast de boom waaraan in januari van dit jaar een dood varken hing. Kort weliswaar, maar de foto van dit tafereel is iconisch geworden voor het debat dat in die periode woedde over de plannen voor een asielzoekerscentrum voor 500 vluchtelingen. Hij was niet blij met die actie, al vond Ruijs dat er wel weer heel scherp op werd gereageerd. Heesch ligt nu eenmaal in varkensland en heet in carnavalstijd 'Krullendonk'.

Die tussenpositie tekent hem. Hij was weliswaar de geëmotioneerde man die met de megafoon op de markt van Heesch het verzet tegen de grootschalige huisvesting van asielzoekers leidde, maar hij beëindigde de demonstratie ook resoluut toen raddraaiers begonnen te gooien met vuurwerk en zo'n beetje de complete voorraad eieren van de Jumbo. Op het moment dat de mobiele eenheid het plein schoonveegde, zat zijn actiegroep 'Te veel, Te lang' al thuis achter de koffie.

"Ik was boos vorig jaar", zegt Ruijs, "heel erg boos. Maar ik heb wel altijd de nuance gezocht. Dat was soms moeilijk. Ik ben hier drie jaar geleden in het buitengebied komen wonen om een eigen bedrijf op te bouwen. Als je ziet hoeveel geld ik daarvoor naar de gemeente heb moeten brengen, en welke eisen er werden gesteld aan de landschappelijke inbedding van mijn bedrijf. Overal heb ik heggetjes moeten planten. Als de gemeente je dan overvalt met een plan voor een groot asielzoekerscentrum, pal op de akker naast je, sta je wel even raar te kijken."

Oprechte bezorgdheid

Op een zondag in december vorig jaar viel er een witte enveloppe in de bus van Ruijs, met een uitnodiging voor een informatiebijeenkomst van de gemeente drie dagen later. Het onderwerp werd niet genoemd. "Maar toen ik in de buurt wat rondgebeld had, bleek dat er in totaal twintig brieven waren rondgedeeld die samen een cirkel vormden rond de akker naast mij. Toen wisten we al dat daar waarschijnlijk asielzoekers zouden komen.

"Ruijs dacht aan kleinschalige opvang in semi-permanente units, voor een jaar of drie. Daar zou hij wel mee kunnen leven. Die mensen moeten toch ergens worden opgevangen. Maar de burgemeester had een andere boodschap. Er zouden op korte termijn 500 asielzoekers gehuisvest worden, en niet voor drie, maar voor tien jaar. "Ik was onaangenaam verrast, maar dat is eigenlijk te vlak uitgedrukt. Ik schrok, was geëmotioneerd. En toen we na het algemene praatje van de burgemeester in groepjes met een wethouder konden spreken, werd ik voor het eerst ontzettend kwaad. Als enig antwoord op onze emotie kwam hij met de mededeling dat je als omwonende plan-schade mocht indienen. Iedereen weet dat dit geen reële optie is omdat er door het Coa nog nooit planschade is uitgekeerd. Maar zijn zakelijke antwoord deed vooral pijn omdat hij niet inging op onze oprechte bezorgdheid."

Op dat moment besloot Ruijs met buurtbewoners in het geweer te komen, en hij kwam bovendrijven als leidende figuur. "De locatie ligt pal náást mijn woning en bedrijf, dus hier stond de pers ook." De actiegroep wilde het azc koste wat kost tegenhouden, maar beslist niet uitdragen dat Heesch tegen asielzoekers is. "Echte vluchtelingen moet je helpen, maar niet op deze grootschalige manier. Vandaar ook de naam van onze actiegroep: 'Te veel, Te lang'. Heesch kan best een steentje bijdragen, maar geen 500 asielzoekers opnemen en dat tien jaar lang. Dat zou ontwrichtend worden."

Keurige termen

In de aanloop naar de demonstratie bij het gemeentehuis lette Ruijs er op dat er géén spandoeken zouden worden beschilderd met haatdragende of discriminerende teksten. Hij belde ook zelf met de politie en de gemeente om een vergunning te regelen en afspraken te maken over de handhaving van de openbare orde. Toen de betoging toch escaleerde, trokken Ruijs en zijn medestanders zich terug.

Het was moeilijk manoeuvreren, tussen de politiek die een azc wenste, de dorpsbewoners die die wens steunden en de raddraaiers die het dorp op stelten zetten. Maar Ruijs zegt dat hij er wel is uitgekomen. Hij heeft zijn werk weliswaar tijdelijk moeten neerleggen voor iets dat 'op zijn pad kwam', maar eindigde de actie met vijf borden die verspreid door Heesch zijn neergezet. Daarop stonden de vijf woorden 'Draagvlak', 'Transparant', 'Proportioneel', 'Eigenschalig' en 'Verdeeld over de gemeente'. Eigenlijk keurige termen voor een actiegroep, vindt hij zelf. Redelijk ook. Waarom hanteert de politiek die niet, vraagt hij zich nog steeds af. Het azc is er niet gekomen omdat de gemeenteraad tegen was. In plaats daarvan neemt Heesch het dubbele aantal statushouders op.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden