Column

Hoe ver kan een politicus gaan in zijn leugen?

Een demonstratie in San Francisco afgelopen zaterdag tegen de nieuwe Amerikaanse president Donald Trump.Beeld afp

Leugens en bedrog vormen een onlosmakelijk onderdeel van politiek en propaganda, aldus filosoof Ger Groot. Toch zijn sommige leugens simpelweg te groot. Wanneer gaat een politicus te ver?

Menigeen zal bij de jongste persverklaring van het Witte Huis hebben teruggedacht aan Bagdad, 2003. Zelden was een politieke leugen zo flagrant op het televisiescherm zichtbaar geweest als toen de Iraakse minister van informatie Mohammed Saïd al-Sahaf voor het oog van de camera verklaarde dat de stad nog lang niet gevallen was. Intussen zag je over zijn schouder de Amerikaanse tanks het beeld binnenrijden. Al Sahaf werd er prompt het belachelijke gezicht van het regime van Saddam Hoessein door.

Net iets minder dramatisch maar wellicht net zo lachwekkend was de persverklaring van Sean Spicer, de nieuwe woordvoerder van het Witte Huis, over het 'massale' publiek dat de ambtsaanvaarding van Donald Trump had bijgewoond. Nog nooit waren zóveel mensen in Washington getuige geweest van die ceremonie, zo verklaarde hij. De foto's die op Twitter druk gedeeld werden wezen iets heel anders uit. Had de Mall in 2009, toen Barack Obama als president aantrad, zwart gezien van de mensen, bij Trump waren de grote lege plekken op het witte plastic dat het grasveld afdekte pijnlijk zichtbaar.

Dat plastic was er in 2009 nog niet geweest - en dat bood een handige uitweg. Dat ook toen de Mall maar half gevuld was geweest zág je tegen zo'n donkere achtergrond nu eenmaal niet zo goed, zo hield de woordvoerder vol. Het had weinig gescheeld, of hij had Obama ervan beschuldigd het plastic juist dáárom te hebben aangebracht.

Onlosmakelijk onderdeel

Leugens en bedrog vormen een onlosmakelijk onderdeel van politiek en propaganda. Daar hoeven we geen krokodillentranen over te plengen. Zelf doen we in het dagelijks leven niet veel anders. Soms uit beleefdheid, dan weer uit strategie, soms uit opportunisme dan weer simpelweg uit vergeetachtigheid: de waarheid, niets dan de waarheid en de hele waarheid vertellen we maar zelden. De leugen is het smeermiddel van de sociale omgangsvormen.

Geen wonder dat de politiek daarbij niet achterblijft. Er staat veel op het spel, de emoties kunnen hoog oplopen en de gebaren zijn breed en luid. We weten dat het erbij hoort, net zoals onze gespeelde verontwaardiging daarover. De sofisten in Athene waren er al beroemd en berucht om. Juist in de stad die bekend staat als de bakermat van de democratie kwamen zij tot bloei.

Ook tirannieën en absolute heersers liegen, maar niemand hoeft hun woorden te geloven, zolang iedereen zwijgt - en daar zorgt de tirannie wel voor. Maar de democratische leugen moet doordringen in het hart van de kiezer, zonder wiens steun de machthebber het wel schudden kan. Daarom is de retoriek van de democratie intenser dan ooit, want ze heeft een veel ingewikkelder klus te klaren. Maar tegelijk is ze ook hachelijker, omdat haar ontmaskering de heerser letterlijk onmogelijk maakt.

Keizer zonder kleren

Ieder weet dat liegen moeilijker is dan de waarheid spreken. Je raakt er gemakkelijk in verstrikt en altijd dreigt de werkelijkheid de balonnetjes door te prikken. Daarom is er een grens aan wat een democratische politicus kan wagen aan oneerlijkheid. Komt die té dramatisch aan het licht, dan is hij in één klap een keizer zonder kleren: belachelijk en zonder macht. Of beter: belachelijk en dús zonder macht - want van het indrukwekkende woord was, zolang het geloofd werd, heel zijn aanzien afhankelijk.

Het is in het Washington van vandaag al lang niet meer de vraag of Donald Trump en zijn Witte Huis de waarheid spreken. Daarvoor zijn zijn retorische contradicties al veel te lang evident. De vraag is of hij slim genoeg is om die leugen te kunnen volhouden tegen alle klaarblijkelijkheid in.

Dat is zelfs bij Trump allerminst zeker. Ook aan zijn overdonderende retoriek zit een grens waarop het voor hem gevaarlijk wordt. Je kunt mensen lang bedriegen, en wat dat betreft heeft Trump nog wel enig respijt. Maar uiteindelijk overwint de evidentie van wat mensen met eigen ogen zíen. De nieuwe president mag zichzelf de slimste mens ter wereld achten, capabel genoeg om zich uit élke leugen te kunnen redden. Maar vroeg of laat dreigt ook voor hem de belachelijkheid waarmee alles implodeert.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden