Hoe ver ga je om je ideaal te bereiken?

Wat bezielt mensen om te willen doden of sterven voor hun ideaal? In een achtbaan van tekst en muziek laten White Rabbit Theater en theatermaakster Monique van der Werff ideeën van drie radicalen los op zichzelf.

Op de speelvloer stapels papier te midden van hopen weggegooide proppen. Ertussen een actrice onverstoorbaar achter een laptop. Op de achtergrond een andere actrice en acteur, die ongeduriger in de weer zijn. Uit luidsprekers schalt harde rockmuziek. Als de voorstelling eenmaal echt begint, ontspint zich een gesprek tussen het drietal dat allengs de vorm van een vaak felle discussie krijgt. Gemengd met speelscènes en muzikale commentaren.

'Hardliners' is de titel. Een extreme actie-docu over radicale idealen, volgens de flyer. Het is de tweede productie van White Rabbit Theater, een kleine, in 2010 opgerichte theaterkern met een voorkeur voor thema's die gevoelig liggen in de samenleving. De eerste productie, 'Veronika besluit te sterven' (naar het boek van Paulo Coelho), ging over de voorgenomen zelfmoord van een intelligente jonge vrouw. Het onderwerp van 'Hardliners' zijn de rechts-radicaal Anders Breivik, de linkse guerrillastrijdster Tanja Nijmeijer en de islamitische zelfmoordterroriste Muriel Degauque.

"Geen sexy onderwerp", beaamt artistiek leidster, theatermaakster en actrice Monique van der Werff (1982), "maar wel één dat je dwingt om je ideeën over wat het hebben van een ideaal kan betekenen, flink op te schudden. Over mijn generatie wordt vaak gezegd: jullie hebben geen idealen meer. Of: denken jullie dat Facebooken genoeg is? Ik voel me daardoor aangesproken en vroeg me af: doe ikzelf iets zinvols voor de wereld? Is theater maken echt iets doen?"

Aanleiding tot 'Hardliners' was een artikel in Vrij Nederland over Muriel Degauque, de eerste westerse en Belgische zelfmoordterroriste, die in 2005 een mislukte aanslag in Irak pleegde. Zij was zelf de enige dode. "Dat brengt je vanzelf op de vraag", zegt Van der Werff: "Wat bezielt mensen om te willen sterven voor hun ideaal?"

"Ik ging me verdiepen in het contrast tussen iemand die helemaal tevreden is met diens eigen kleine wereldje, en iemand die zevenenzeventig mensen vermoordt. En dat hele brede spectrum daartussen. Uitersten fascineren mij. Is zo'n moordpartij de ultieme consequentie van een ideaal of is er sprake van een tunnelvisie? Radicaal zijn heeft ook iets aantrekkelijks. Ergens beantwoordt het aan een menselijke hang naar duidelijkheid."

"Begrijp me goed, ik keur het af, doden voor je ideaal, maar mijn morele oordeel is niet interessant voor de voorstelling. Wel dat het hier gaat om drie totaal verschillende radicalen, alle drie bereid om heel ver te gaan. Ik kreeg associaties met Jeanne d'Arc. Waarom is zij een heldin en deze drie niet? Wat absoluut niet betekent dat 'Hardliners' naar een rechtvaardiging zoekt. Wij bieden geen podium aan hun ideeën, maar onderzoeken hoe die kunnen ontstaan. Hoe zich dat verhoudt tot het heden en tot onszelf."

Dat onderzoek is op toneel een heel persoonlijk theatraal proces. De spelers zetten niet alleen de drie radicalen, maar ook heel nadrukkelijk zichzelf in. Van der Werff (Muriel Degauque), Khadija Massaoudi (Tanja Nijmeijer) en Koen Kreulen (Anders Breivik) bestoken elkaar - en hun personages - voortdurend met scherpe vragen, wat heel confronterend kan zijn. "Op zeker moment", zegt Van der Werff", realiseer ik me dat ik mijn eigen pacifistische ideeën met geweld sta te verdedigen."

"We zijn ons heel erg bewust van onze generatie, van de sociale media waarmee wij zijn opgegroeid, van hoe moeilijk het is om met de veelheid aan informatie om te gaan, standpunten in te nemen. Als wij tegen Tanja, die onrecht met wapens bestrijdt, zeggen: je kan toch schrijven, je kan toch ook praten, dan antwoordt zij: en zo een laffe salonsocialist worden?!" In de voorstelling transformeert de papieren jungle waarin de beschaafde wereld soms dreigt te verdwalen heel subtiel even in een echte rimboe, als de figuur van Tanja Nijmeijer kruipend door de berg papierproppen in camouflagekleed tevoorschijn komt.

Evenzo verspringt gedurig het perspectief van acteur naar personage en omgekeerd. Heftig en snel, als een rollercoaster van botsende opvattingen en stellingnamen. Met veel live muziek (comp. Erik van der Horst). Van der Werff: "Khadija en ik spelen drums, verder speel ik nog banjo en Koen gitaar. Ik maak heel nadrukkelijk zichtbaar voor het publiek, gebruik van theatrale middelen. Alles komt vanuit de vloer. Hoewel 'Hardliners' geen documentaire is, ontstaat zo wel een documentaire sfeer."

"Misschien is het die open vorm, die jongeren zo aanspreekt. Zeker de helft van ons publiek bestaat uit twintigers en dertigers, in de Randstad wel tachtig procent, een toch moeilijk voor theater te bereiken groep. Dat we flyers in café's en bij kappers leggen, werkt blijkbaar ook. Opvallend bij 'Veronika besluit te sterven' was, dat ouderen het een mooi verhaal vinden en jongeren zich juist identificeren. Er was een jongen, die zei: 'Door dit te zien begrijp ik mezelf beter'. Dan weet je, dat het zin heeft wat je doet, dat je met theater iets teweeg kan brengen."

"Qua stijl en energie spreekt deze nieuwe voorstelling, denk ik, nog meer aan. In het Doperscafe in de Amsterdamse Singelkerk, waar op 27 november een debat wordt gevoerd over idealisme versus extremisme, zijn wij gevraagd een aantal scènes te spelen. Dat zegt wel iets over het thema. Het dwingt je stelling te nemen. Waarom hebben wij meer sympathie voor een Tanja Nijmeijer dan voor een Anders Breivik? Omdat zij een vrouw is? Omdat hij een totaal ander wereldbeeld heeft? Maar stel dat zij ook zevenenzeventig mensen zou hebben gedood?"

"Ik wil taboes openbreken. Daarom leggen wij ook ons publiek vragen voor als: Hoe ver ga jij om je ideaal te bereiken?"

'Hardliners' gaat 20 september. in première in MC Theater te Amsterdam. Tournee t/m december. Inl.: www.whiterabbittheater.nl of www.grunfeld.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden