Recensie

Hoe twee Joodse juristen genocide strafbaar maakten

Mensenrechtenadvocaat en hoogleraar Philippe Sands.Beeld Hollandse Hoogte / LEEMAGE

Het internationale recht kent 'genocide' en 'misdaden tegen de menselijkheid'. Sands legt de wortels van deze termen bloot

Onlangs vond in de concertzaal van de West-Oekraïense stad Lviv een ongewone voorstelling plaats: een musical over het Proces van Neurenberg tegen kopstukken van nazi-Duitsland in 1945. Onder de toeschouwers waren West-Europese en Amerikaanse bezoekers, die de moed bijeen hadden geraapt om naar de stad van hun voorouders te reizen. Ook waren er inwoners van Lviv, die een hoop bijleerden over hun eigen geschiedenis. Na afloop kreeg de maker, Philippe Sands, door de burgemeester een erepenning opgespeld. De zaal zuchtte diep en applaudisseerde minutenlang.

Met zijn internationale bestseller 'East West Street', nu vertaald als 'Galicische Wetten', wrikt de Brit Sands de geschiedenis open. De musical werd opgevoerd ter gelegenheid van de boekpresentatie in Lviv, de hoofdstad van Galicië. Want wie het belang van het internationale recht wil begrijpen moet - met Sands - op reis naar deze vergeten regio in West-Oekraïne.

Ook voor de 57-jarige professor en mensenrechtenadvocaat, die regelmatig optreedt als strafpleiter bij internationale gerechtshoven zoals het Rwanda- of Joegoslavië-tribunaal, is Lviv een openbaring. Als hij daar in 2010 wordt uitgenodigd voor een gastles, stemt hij alleen toe omdat zijn grootvader ooit, voor de Tweede Wereldoorlog, er is opgegroeid. De oude, vervallen, maar verder ongeschonden straten intrigeren de hoogleraar. Hij vindt het huis van zijn grootvader terug. En hij ontkomt er niet aan op zoek te gaan naar twee grootheden in zijn vak: Hersch Lauterpacht en Rafael Lemkin, die een eeuw geleden in Lviv studeerden.

Steunpilaar

Lauterpacht maakte van het begrip 'misdaden tegen de menselijkheid' een steunpilaar onder het internationaal strafrecht. Lemkin bedacht de term 'genocide'. Mede dankzij hen konden leiders als Slobodan Milosevic, Charles Taylor en Ratko Mladic terechtstaan voor internationale tribunalen, al pleegden ze wandaden binnen de eigen landsgrenzen.

Er zit een wrange logica in het feit dat juist Galicië de bakermat is van het internationale recht, leren we van Sands. Eeuwenlang woonden Polen, Joden en Oekraïners er naast en door elkaar, onder verschillende heersers en met de dynamiek en de spanning die hoort bij een multicultuur. Maar nadat in 1918 het veelkleurige keizerrijk van Oostenrijk-Hongarije ineen was gezakt, ontbrandde een nationalisme. Verschillende groepen streden voor een eigen staat. Sands beschrijft hoe Hersch Lauterpacht, een pientere rechtenstudent, 's nachts over straat surveilleerde met een Joodse burgerwacht om zich te kunnen weren tegen pogroms. En hoe zijn studiegenoot Rafael Lemkin zich verdiepte in een recente massamoord in een heel andere regio: Turkije. Hoe konden daar honderdduizenden Armeniërs zomaar worden vermoord? Betekende de soevereiniteit van de staat dat heersers konden doen wat ze wilden met hun onderdanen? Het waren wezensvragen voor Lauterpacht en Lemkin omdat zij zelf ook tot een minderheid behoorden: de Joodse. De zoektocht naar antwoorden vormt de basis onder hun latere juridische werk.

Dat Polen en Duitsland in de jaren dertig de minderhedenverdragen terzijde schoven was een voorbode van de verschrikking, concludeert Sands. Galicië kwam klem te zitten tussen Stalin en Hitler. Tijdens en na de Tweede Wereldoorlog werden de Joden uitgemoord en de Polen verbannen. Ook veel familieleden van Sands, Lauterpacht en Lemkin overleefden de Holocaust niet; Sands' grootouders wisten te ontkomen. De grootvader van Philippe, die zich in Parijs vestigt, noemt zijn kleinkind liefkozend 'mijn zoon' en spoort hem aan tot het studeren van rechten. Maar over zijn oorlogservaringen rept hij met geen woord.

De gebouwen van Lviv bleven intact, maar ze verdwenen met de nieuwe bewoners (Oekraïeners, afkomstig uit allerlei landstreken) achter het IJzeren Gordijn.

De twee voormalige rechtenstudenten begonnen al in de jaren dertig aan carrières in Parijs en Londen. In een reeks sterke hoofdstukken doet Sands uit de doeken hoe hoogleraar Lauterpacht en advocaat Lemkin tijdens de oorlog werkten aan teksten voor een toekomstig tribunaal waar de aanstichters van de massamoorden, de nazi's, berecht zouden kunnen worden, terwijl ze angstig wachtten op nieuws over hun familie in het oosten.

Tekst loopt verder onder de afbeelding

Beeld RV

Gebrek aan begrippen

Het ontbrak het internationale recht aan bruikbare termen voor de misdaden. Begrippen als agressie, schending van oorlogsrecht, barbarij, vandalisme of onwettige oorlog waren niet toereikend om de horror te beschrijven, laat staan om de misdadigers voor het gerecht te dagen.

Lauterpacht, inmiddels professor in Cambridge, vond dat het internationale recht in de eerste plaats het individu moest beschermen tegen de staat. Hij muntte het begrip 'misdaden tegen de menselijkheid'. Daaronder konden deportatie, moord, uitroeiing, vervolging op grond van politiek, ras of godsdienst worden geschaard. Het werd vanaf 1945 de basis voor 'Neurenberg'.

Rafael Lemkin richtte zich juist op misdaden tegen groepen. Tijdens de oorlog verzamelde de advocaat decreten en verordeningen van de nazi's. Daarin ontdekte hij een patroon. Hitlers oorlog was geen gewone oorlog, maar bedoeld 'om hele volken te vernietigen' en die door Duitsers te vervangen.

Sands is op z'n best als hij beschrijft hoe hij in een archief een vodje papier uit 1945 ontdekt waarop Lemkin 25 keer het woord 'genocide' met potlood heeft opgeschreven en weer doorgehaald: hier werd een nieuw begrip geboren, een combinatie van het Griekse woord volk en het Latijnse moord. In het midden van het papiertje ontwaart de schrijver ook nog een naam: 'Frank'.

Lemkin moet Hans Frank bedoeld hebben, de vierde hoofdpersoon van Sands' boek. De nazi fungeerde aanvankelijk als de persoonlijke advocaat van Adolf Hitler en werd toen door zijn meester benoemd als opperbevelhebber van het Generaal-gouvernement, het door de Duitsers veroverde gebied waar Lviv deel van uitmaakte. Sands beschrijft hoe Frank in de zomer van 1942 tijdens een rede in de aula van de universiteit van Lviv de vernietiging van de 'joodse profiteurs' aankondigde - waarmee hij persoonlijk verantwoordelijk werd voor de moord op familieleden van Lemkin, Lauterpacht en Sands.

Ook nu komt de schrijver heel dicht bij Frank, door met diens zoon, de 79-jarige Niklas Frank, de rechtszaal van Neurenberg te bezoeken. Daar, in die wat ouderwetse, met houten lambrisering beklede rechtszaal, werd de hoge nazi, onder toeziend oog van Hersch Lauterpacht, in 1946 veroordeeld tot 'de dood door de strop'. Niklas draagt een foto bij zich van het geëxecuteerde lichaam van zijn vader. "Deze ruimte bezorgt je een goed gevoel", zegt hij. "Voor mezelf en voor de hele wereld."

Voor wie wil weten welke rol het Haagse Internationale Strafhof vervult, is Sands' boek niet te versmaden. Terecht pleit hij voor een stedenband tussen Den Haag en Lviv.

Oordeel

Een thrillerachtige les

Philippe Sands
Galicische wetten (Vertaling G. Paape)
Het Spectrum; 512 blz. € 29,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden