Hoe tel je boeddhisten

Het boeddhisme in ons land telt een groeiend aantal aanhangers. Zeggen de boeddhisten. Daarom willen ze een eigen omroep. Maar hoe moet die aanhang geregistreerd worden? Want wie of wat is een boeddhist?

Het boeddhisme wint aan belangstelling, maar hoe sterk die belangstelling is en welke omvang de van oorsprong Aziatische leer in Nederland heeft, blijkt moeilijk te peilen. Bij het CBS is de stroming nog te marginaal om onder de titel 'overige' uit te komen, maar volgens een 'verantwoorde schatting' van de boeddhisten, telt Nederland zo'n half miljoen volgelingen. Terwijl dat er vijf jaar geleden nog 25000 waren.

De aanleiding om de omvang het boeddhisme vast te stellen is zeer aards: een aanvraag voor een zendmachtiging. De verdeler van zendtijd, het Commissariaat van de Media, verlangt van de aanvragers een bewijs dat er behoefte aan is. Om dit draagvlak in kaart te brengen besloot de Boeddhistische Unie Nederland de boeddhisten in Nederland te tellen.

,,Tja, hoe tel je boeddhisten?'', vraagt hoogleraar godsdienstwetenschappen Ria Kloppenborg zich af. ,,Er is geen doopboek of register, dus het exacte aantal blijft gissen. Er zijn stromingen die het ritueel van 'het toevlucht nemen tot' hanteren. Dat is een officieel overgaan tot het boeddhisme en daarmee vergelijkbaar met bijvoorbeeld de doop in het christendom. Maar de vraag is of dat het enige criterium is voor het boeddhist-zijn.''

Wat voor de boeddhisme-kenner Kloppenborg wel vaststaat is dat de leer die een schepper-god afwijst (daarom geen godsdienst), aan aandacht wint. ,,Ik bedoel echt aandacht. Belangstelling die dieper gaat dan het lezen van een boekje. Bij de lezingen en cursussen, die ik al zo'n tien jaar geef, zie ik de belangstelling hand over hand toenemen. Ook zijn er meer studenten die zich interesseren voor de uitgangspunten van de boeddhistische leer.''

De groeiende belangstelling is inderdaad te merken aan uiterlijke verschijningsvormen: een bezoek van boeddhistisch wereldleider de Dalai Lama trekt duizenden bezoekers, regelmatig verschijnen er films waarin deze leer een rol speelt ('Seven Years in Tibet', 'Kundun', 'Little Buddha'), de boekenplanken van (esotherische) boekhandels buigen door onder de stroom van boeken over dit onderwerp en het aantal verenigingen groeit elk jaar.

In Nederland zijn 29 verenigingen van diverse stromingen binnen het boeddhisme aangesloten bij de Boeddhistische Unie Nederland. Deze leden werden geteld (36000), maar daar kwamen er nog wat bij. ,,In een beleidslijn van het Commissariaat, die daarna verscheen, werd gesproken van daadwerkelijke affiniteit, dat is veel breder dan het eerder genoemde toevlucht hebben genomen tot. In de 'verantwoorde schatting' kwamen we zo dus op 480000 boeddhisten in Nederland'', zegt Van der Horst van Stichting Vrienden van het Boeddhisme. Of de nieuwe telling met bijna een half miljoen boeddhisten tot een zendmachtiging leidt, zal morgen duidelijk worden. Dan wordt een bezwaarschrift behandeld.

De onduidelijkheid rond de telling schuilt waarschijnlijk in de vele verschijningsvormen van het boeddhisme. Elke variant heeft zijn eigen normen en voor elk individu is er ruimte voor diens eigen opvattingen.

,,Er is niet één soort boeddhisme. Er is wel de centrale leer van Boeddha met de vier edele waarheden waarin hij de weg naar het inzicht beschrijft als het erkennen dat het bestaan uit lijden bestaat, dat dit lijden voortkomt uit begeerte, die begeerte opgeheven moet worden door afstand te doen van de aard van het verlangen en door dat los te laten, aan het lijden ontkomen kan worden. Maar over de omgang hiermee bestaan vele varianten. Maar ook binnen die varianten staat je eigen persoon centraal'', vertelt Kloppenborg.

Volgens de hoogleraar is dat ook de verklaring voor de groeiende belangstelling voor de van oorsprong Aziatische leer. Kloppenborg: ,,Je kunt binnen de universele waarheid, je eigen waarheid vinden. De populariteit is mede daardoor te verklaren: het is een liberale religie. De wereld seculariseert, maar naar zingeving blijven mensen altijd op zoek. Velen vinden dat in het boeddhisme.''

,,Opvallend is dat veel van de autochtone boeddhisten die ik spreek een rooms-katholieke achtergrond hebben'', vervolgt de hoogleraar godsdienstwetenschappen.

,,In het boeddhisme vinden ze de rol van de meditatie terug, maar dan in duidelijkere vorm. En de introspectie neemt een belangrijkere plaats in. Mensen zijn toch meer op zoek naar persoonlijke spiritualiteit. Bij de boeddhisten is er geen autoriteit als een God, paus of dominee. Er zijn wel monniken, nonnen en leraren, maar dat contact is zeer persoonlijk. Het kent een natuurlijke hiërarchie, waarbij niet de gehoorzaamheid centraal staat, maar het aanbieden van voorstellen. Je shopt wat en kiest een leraar die je ligt.''

In zijn boekwinkel in Amsterdam spreekt Zonjee de vraag rustig en peinzend nog eens uit: wanneer ben je boeddhist? Zonjee is eigenaar van een boekhandel gespecialiseerd in boeddhistische boeken. ,,Wanneer ben je boeddhist. Ik weet het niet. Ik ben gedoopt als katholiek, dus zo sta ik ook te boek, maar aangezien boeddhisten niet worden gedoopt, gaat dat niet op. Daarbij kun je je afvragen of elke gedoopte katholiek, een goed katholiek is. Dopen geeft daar geen garantie op. Als je dan toch moet tellen, moet je de mensen er gewoon naar vragen. Wordt mij naar mijn levensovertuiging gevraagd, dan zeg ik dus: boeddhist.''

Zonjee kan de opkomst van het boeddhisme onderschrijven. Terwijl hij antwoordt wijst hij op de planken die vele lagen boeddhistisch gedachtegoed herbergen. ,,Mensen vragen mij nooit: Hoe word ik boeddhist? Ik zou het ook niet weten, want wat is het criterium. Dat dopen zegt dus niet zo veel. En daarbij, binnen de leer zijn zoveel stromingen dat je onmogelijk een norm kunt stellen. Maar er is toch ook geen norm voor een goede katholiek?''

Twee blokken verder blijkt bij de westers georiënteerde boekhandel Atheneum het boeddhisme ook tot de schappen te zijn doorgedrongen. ,,Boeddhistische boeken vormen een uitzondering. We verkopen vooral westerse literatuur, maar dit boek met zen-lezingen van Ton Lathouwers is, tja, niet zweverig of zo'', zegt een verkoper. ,,Dit boek is hier zelfs gepresenteerd. Normaal laten we dit soort onderwerpen over aan de esotherische boekhandels, maar het werd ons gevraagd en het was eigenlijk een vriendendienst. Maar het boek loopt goed.''

Uitgever van dit bewuste boek, Asoka, koos bewust voor een 'gewone' boekenwinkel. De verkoper bij Atheneum: ,,Esotherische boekenwinkels hebben vaak iets zweverigs, maar de boeken die nu verschijnen stellen ook heel nuchtere en westerse vragen over deze leer. Neem dit boek.'' De man neemt een exemplaar van 'De monnik en de filosoof' in zijn handen. ,,Dit verkoopt bijzonder goed. In het boek worden vragen gesteld waar wij westerlingen mee zitten. Het is een dialoog tussen een vader en zoon. De vader is filosoof Revel, de zoon, Ricard, is een boeddhistische monnik.''

Tot slot de vraag aan Van der Horst van Stichting Vrienden van het Boeddhisme wat de vaststelling van het aantal boeddhisten in Nederland nog meer kan betekenen dan een zendmachtiging.

,,Er is meer'', zegt Van der Horst. ,,Het geeft ook erkenning. De cijfers zullen teruggevonden worden in tabellen en voor wat betreft de omroep, wat uiteindelijk de aanleiding van het hele verhaal is, daarmee kan het verhaal van de leer van Boeddha ook eens uit niet-christelijke optiek weergegeven worden. Dat lijkt misschien een begeerte, maar om de overkant van een rivier te bereiken heb je nu eenmaal een boot nodig.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden