Hoe sterk is het fundament onder de Oranjes?

Koningin Beatrix ligt onder vuur van ’rechts’. Open en bloot wordt zij ervan beschuldigd uit haar rol te zijn gevallen als neutrale scheidsrechter in een ingewikkelde kabinetsformatie. Is het draagvlak onder het koningshuis aan het slijten? De meningen verschillen.

Voor de dertigste keer houdt de koningin vandaag, Prinsjesdag, haar Troonrede. Ongetwijfeld staat het Oranjepubliek weer rijendik langs de route om haar toe te juichen. Maar vanuit de politiek klinkt gemor. Ter rechterzijde wel te verstaan, en niet alleen onderhuids, in de wandelgangen, maar open en bloot wordt Beatrix ervan beschuldigd uit haar rol te zijn gevallen als neutrale scheidsrechter in een ingewikkelde kabinetsformatie. De koningin ligt onder vuur. Is het draagvlak onder het koningshuis aan het slijten?

Cees Fasseur – jurist en historicus, schrijver van een biografie over koningin Wilhelmina en van ’Juliana & Bernhard’, over de Greet Hofmans-affaire – weigert in eerste instantie de vraag te beantwoorden. „Een wetenschappelijk verantwoord antwoord is niet te geven. Ga een enquête houden onder de bevolking, zou ik zo zeggen. Of ga langs de route staan in Den Haag. Als het Lange Voorhout verlaten is, terwijl de Gouden Koets voorbij komt, dan weet je wel hoe laat het is.”

In tweede instantie komt er toch een antwoord. Fasseur formuleert drie voorwaarden waaraan volgens hem moet zijn voldaan, wil de monarchie onderuitgaan. „Als er iemand op de troon zit die het niet kan. Als de politieke elite geen voordeel meer ziet in het voorbestaan van de monarchie en als het volk het niet meer leuk vindt om te gaan kijken, wanneer de koningin op bezoek komt.”

Geen vuiltje aan de lucht voor het draagvlak van het koningshuis, is de boodschap. Maar is dat terecht? De feiten lijken in een andere richting te wijzen. De onderhandelaars van VVD, PVV en CDA – Rutte, Wilders en Verhagen – schoffeerden het staatshoofd een paar weken geleden door, haaks op de adviezen die zij zelf net aan de koningin hadden gegeven, te besluiten door te gaan met hun poging een rechts kabinet te formeren. De koningin mocht het via de media vernemen. Zij nam daar geen genoegen mee en benoemde haar vaste adviseur en vertrouweling, Herman Tjeenk Willink, tot informateur om, in de gewijzigde situatie, opnieuw adviezen in te winnen bij alle partijen en ook om vast te stellen of een rechts kabinet genoeg draagvlak zou hebben in het parlement. Dat, terwijl ’rechts’ erop had gerekend dat de koningin onmiddellijk de VVD’er Ivo Opstelten tot informateur zou benoemen om de poging ’over rechts’ voort te zetten.

Vanuit het rechterkamp werden de koningin en Tjeenk Willink scherpe verwijten gemaakt. Henri Kruithof, hoofdbestuurslid van de VVD, schreef hoe de ondemocratisch benoemde Tjeenk Willink (lees: de koningin) de wens van de democratisch gekozen meerderheid van de Tweede Kamer durfde te trotseren. Hans Hillen, prominent CDA’er, vertrouwde De Telegraaf toe dat de koningin en Tjeenk Willink niet zo moeten mopperen over de ordinairder wordende samenleving. En passant suggereerde hij dat het tijd wordt dat de koningin het stokje overdraagt aan haar zoon.

Het zijn – vanuit VVD en CDA – ongehoorde verwijten. Erachter steekt de overtuiging dat de koningin een linkse voorkeur heeft en vertragingstactieken toepast om de vorming van een rechts kabinet te frustreren. Dat de actie van de koningin ook zou kunnen worden gezien als voortvloeiend uit haar rol als neutrale procesbegeleider – die de regels bewaakt en probeert te voorkomen dat de leider van de winnende partij, Rutte, voor de derde keer een zeperd haalt – gaat er kennelijk bij delen van het CDA en de VVD niet meer in.

Fasseur ziet er niet zozeer een aantasting in van het draagvlak voor de monarchie als wel een uiting van de verwilderende politieke zeden aan het Binnenhof. „Het is een gebrek aan civilisatie. En dat staat niet op zichzelf. Zie hoe Rita Verdonk eerder dit jaar Wouter Bos voor rotte vis uitschold. ’U liegt meneer Bos, ik zie het aan uw ogen.’ Of neem Rutte die tijdens het debat met de informateur met slechts dertig seconden spreektijd weg meende te kunnen komen.”

Meindert Fennema, hoogleraar politieke theorie van etnische verhoudingen aan de Universiteit van Amsterdam en schrijver van een biografie over Geert Wilders, meent dat de koningin wel degelijk reden heeft zich zorgen te maken over haar positie. „Als rechts iedere zet van de koningin gaat uitleggen als een bewijs van linkse sympathieën, als ze steeds zeggen ’de scheidsrechter is niet neutraal, maar speelt zelf mee, met links’, dan is het gedaan met de neutrale rol van het koningshuis.”

Op de lange duur zou het politiek positioneren van het staatshoofd – of dat nu op links is dan wel op rechts – kunnen leiden tot het einde van de monarchie, meent Fennema. Immers, als het koningshuis niet meer wordt gezien als een onpartijdig instituut, waarom zou je de monarchie dan nog handhaven?

Volgens Joop van den Berg, hoogleraar parlementaire geschiedenis en oud-Eerste Kamerlid (PvdA), heeft de koningin op z’n minst iets om over na te denken. „Tot voor kort door de koningin uitgedragen ’neutrale’ waarden hebben opeens een politiek profiel gekregen. Is dit blijvend of slechts een tijdelijke aberratie? Is het eerste het geval dan zal de koningin nog voorzichtiger moeten zijn. Dan loopt ze het risico te eindigen in volledige nietszeggendheid. Ik vrees dat we de Oranjes dat niet moeten aandoen.”

De recente kritiek vanuit het rechtse kamp op het koningshuis heeft een voorgeschiedenis, aldus Fennema. Toen de koningin enkele jaren geleden een kersttoespraak hield waarin zij het volgens Geert Wilders opnam voor de multi-culturele samenleving, reageerde hij woedend: „De naam PVV staat er nog net niet in. Maar het is een toespraak tegen ons, waarin het multiculti-ideaal wordt opgehemeld door iemand die niet gekozen is en die ik er politiek niet op kan aanspreken.” De koningin moest volgens Wilders maar als een haas uit de regering vertrekken. Ook haar schoondochter Máxima kan in de ogen van Wilders geen goed doen. Haar uitspraak dat ’de’ Nederlander niet bestaat ontlokte bij de PVV-leider de denigrerende reactie: ’goedbedoelde politiek correcte prietpraat’.

Net als haar moeder, Juliana, staat Beatrix bekend als een koningin met een lichte sympathie voor de PvdA. Juliana was gesteld op Drees en Den Uyl. Beatrix kon het goed vinden met Kok. Maar tot voor kort was dat alleen maar gunstig voor het koningshuis, meent Fennema: „De Oranjes werden vanouds met rechts vereenzelvigd. Wie waren er voor het koningshuis? De Oranjeverenigingen, clubs die door VVD’ers werden gerund. Dan is zo’n links imago alleen maar handig. Maar nu is de situatie voor de koningin veel ernstiger, omdat volkomen onverwacht vanuit rechts een frontale aanval op haar is ingezet. Mijn gevoel zegt dat de massale steun voor het koningshuis niet diep zit. Mijn enige argument daarvoor is overigens dat toen Wilders zijn aanval begon op de koningin, iedereen in z’n vuistje lachte: dit is het einde voor Wilders. Maar dat bleek helemaal niet het geval.”

Het lijkt alsof Wilders af wil van het koningshuis, maar daarvan is geen sprake, aldus Fennema. Hier is hij het eens met Fasseur: „De politieke elite zal dat niet willen. Voor links is het koningschap het laatste bastion tegen de Wilders-golf. En rechts zal de eigen achterban niet willen schofferen door zich tegen de monarchie te keren. Bovendien zou afschaffen destabiliserend werken en daar heeft noch de linkse noch de rechtse elite belang bij. Ook Wilders wil niet af van de monarchie. Hij is geen republikein. Hij valt niet het instituut aan, hij heeft alleen grote bezwaren tegen deze multiculti-koningin. Het is een persoonlijke aanval.”

Als de PVV-leider de koning(in) uit de regering wil zetten, dan zal hij steun moeten zien te verwerven voor een grondwetswijziging. Daarvoor is steun nodig van twee derde van de Kamer. Dat is ver uit zicht. Meer haalbaar lijkt het om een einde te maken aan de rol van de koningin bij de kabinetsformaties. Daarvoor is geen grondwetswijziging nodig. De Kamer zelf zou dan de informateur moeten aanwijzen. Maar Fasseur ziet het niet snel gebeuren: „Dan moet de Kamer zelf voor koningin gaan spelen. Dat is kansloos. Dat lukt niet omdat de Kamer niet, zoals de koningin boven de partijen staat.”

Joop van den Berg is dat laatste niet met hem eens. „Als politici zelf verantwoordelijk worden voor de kabinetsformatie, gaan ze zich anders gedragen. Nu verschuilen ze zich nog achter de koningin. Als ze ruzie maken denken ze: moeder lost het wel op. Vergelijk het met kinderen. Die maken in het bijzijn van hun ouders ook veel meer ruzie dan als ze alleen zijn. Kabinetsformaties zouden wel eens efficiënter en sneller kunnen gaan verlopen als de Tweede Kamer daar verantwoordelijk voor wordt.”

Van den Berg, goed op de hoogte van wat er aan opvattingen aan het hof leeft, meent te weten dat de koningin er heel goed mee zou kunnen leven als de Tweede Kamer haar rol overneemt bij kabinetsformaties: „Zo’n formatie is een ingewikkelde en tijdrovende klus. Als de Tweede Kamer dat zelf wil doen zal de koningin zeggen: geen bezwaar.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden