Hoe stem je strategisch bij het Oekraïne-referendum?

Folder over het referendum. Beeld anp

Het Oekraïne-referendum plaatst voorstanders voor een dilemma: stemmen of thuisblijven? Thuisblijven werkt waarschijnlijk alleen bij een massale boycot.

Tegenstanders van het verdrag met Oekraïne hebben het op 6 april eenvoudig. Zij kunnen gewoon hun stem uitbrengen. Maar de voorstanders wacht een lastige afweging. Zij lopen het risico dat hun 'ja' bij het referendum niet bijdraagt tot een meerderheid, maar er wel voor zorgt dat de opkomstdrempel van 30 procent wordt gehaald. In dat geval bezorgen ze de tegenpartij de overwinning en hadden ze beter thuis kunnen blijven.

Drempel
Joop van Holsteijn vindt het een kwestie van niks. Het is een raadgevend referendum, zegt de hoogleraar kiezersgedrag van de Universiteit Leiden. Het volk wordt om advies gevraagd. "Dan is het je democratische plicht om je stem uit te brengen. Hoeveel mensen gaan stemmen doet er volgens hem weinig toe. "Als die drempel van 30 procent wordt gehaald, is het een geldig advies. Maar het blijft een advies, dat het kabinet naast zich neer kan leggen. De regering is nergens toe verplicht."

Hij vindt het dubieus als mensen om tactische redenen thuisblijven, al helemaal als anderen daartoe oproepen. "En als de drempel alsnog wordt gehaald, en er een negatief advies uit de bus komt, gaat het ja-kamp dan zeggen dat de voorstanders strategisch thuisbleven?"

Tekst loopt door onder de afbeelding.

Ja- of Nee-kamp? Bepaal uw standpunt aan de hand van deze stellingen in het Kieskompas referendum Oekraïne.

Beeld Trouw
Opties voor de ja-stemmer. Beeld Trouw

Die uitkomst is niet ondenkbaar. Bij de huidige prognoses is de kans klein dat thuisblijven een succesvolle tactiek blijkt. Volgens de laatste peilingen brengt 37 procent zijn stem uit en wint het nee-kamp met 57 tegen 43 procent.

Opkomst
Er zijn ongeveer dertien miljoen kiesgerechtigden. Volgens die peilingen komen er 4,8 miljoen mensen opdagen: 2,75 miljoen tegenstanders en ruim 2 miljoen voorstanders. Voor het halen van de kiesdrempel is een opkomst nodig van 3,9 miljoen Nederlanders. Dat betekent dat meer dan 900.000 potentiële ja-stemmers niet moeten gaan stemmen om het advies ongeldig te maken. Bijna de helft dus van die verwachte 2 miljoen.

Vaak valt de opkomst tegen. Veel mensen zeggen in de peiling wel dat ze gaan, maar doen dat in de praktijk niet. Omdat het regent bijvoorbeeld. Stel dat het 6 april slecht weer is en de verwachte opkomst is nog maar 33 procent - bij eenzelfde ja-nee-verdeling - dan hoeven nog 'maar' 400.000 voorstanders het referendum te boycotten.

Dat lijkt nog steeds een hopeloze missie. Ook als opinieleiders van het ja-kamp hun aanhangers tot een boycot zouden oproepen, vertelt Jacob Dijkstra, is succes twijfelachtig. De socioloog van de Rijksuniversiteit Groningen onderzoekt met behulp van speltheorie groepsprocessen zoals stemgedrag.

Hij valt met de deur in huis: "Eigenlijk is het moeilijk te begrijpen waarom mensen überhaupt gaan stemmen. Volgens de speltheorie moeten ze daar baat bij hebben, maar de individuele stem zet heel weinig zoden aan de dijk, terwijl de inspanning groot is. Het kost tijd, je moet er de deur voor uit." Daarom spelen er volgens hem extra prikkels.

Tekst loopt door onder de afbeelding.

Optie voor de nee-stemmer. Beeld Trouw

Morele plicht
Veel mensen voelen de morele plicht om te gaan stemmen en de gang naar de stembus levert lof op van de omgeving terwijl boycotters zich moeten verantwoorden.

Dijkstra: "Er spelen dus twee prikkels. De zwakke prikkel van de invloed op de uitslag en de sterke prikkel van sociale goedkeuring en plichtsbesef. Bij potentiële ja-stemmers werken die twee prikkels - helaas voor hen - tegengesteld." Een oproep tot een boycot geeft hij dan ook weinig kans. De zwakke prikkel van weinig invloed moet dan opboksen tegen die sterke prikkels van de burgerplicht.

Moet er daarom een appèl komen op de voorstanders om massaal te gaan stemmen? Gezien de grote achterstand in de peiling verwacht Dijkstra daar ook niet veel van. "De prikkels werken dan wel weer samen, maar die individuele kosten zijn er ook nog altijd. Het is weer gemakkelijker om mensen te motiveren thuis te blijven dan ze te motiveren de deur uit te gaan."

Bij de klassieke variant van het strategisch stemmen speelt dit dilemma veel minder. Aanhangers van bijvoorbeeld GroenLinks of de SP stemden bij verkiezingen voor de Tweede Kamer weleens op de PvdA om die partij een stevigere basis bij de formatie te geven.

"In dat geval behield je invloed zonder je burgerplichten te veronachtzamen. Ik verwacht dan ook dat dit type strategisch stemmen veel vaker voorkomt dan het strategisch thuisblijven bij het referendum."

Thuisblijven als je voor bent? Pervers!

"Een schandalige vraag", zegt Niesco Dubbelboer van platform Meer Democratie als hem wordt voorgelegd of voorstanders van het verdrag met Oekraïne moeten gaan stemmen. "Een referendum is een democratisch recht. Als je niet weet wat je moet stemmen, is het prima om thuis te blijven. Maar niet stemmen terwijl je een mening hebt, is schandalig."

Dubbelboer stond als Kamerlid voor de PvdA aan de wieg van de referendumwet. De Eerste Kamer fietste daar de grens in van dertig procent opkomst - een compromis waardoor de verdeelde PvdA akkoord ging met het raadplegend referendum. Dubbelboer vond en vindt dat een slechte regel, ook vanwege de calculerende houding die voorstanders van het verdrag nu aannemen. "Omdat de voorstanders waarschijnlijk niet gaan winnen, blijven ze maar thuis, zodat die dertig procent niet wordt gehaald. Een pervers effect van die opkomstdrempel. Het is niet volgens het democratisch principe dat je je stemrecht moet gebruiken, ook voor een referendum."

Hij vindt een boycot 'bloedlink' en 'stom'. "Dat kan strategisch verkeerd uitpakken. Stel: 29 procent komt op en tachtig procent is tegen. Dan kun je wel roepen dat de ja-stemmers niet hebben gestemd, maar dan zeg ik: 'Waar is het bewijs?' Als iedereen gaat stemmen, heb je gewoon een realistisch beeld van wat de bevolking vindt."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden